KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda tadbirkorlik subyektlari soni so'nggi besh yilda 18% ga oshib, 2023-yil yakuniga ko'ra 600 mingdan ortiq korxonani tashkil etdi, bu esa ishlab chiqarish va xizmat ko'rsatish hajmlarining sezilarli darajada kengayishiga olib keldi [1]. Jumladan, parrandachilik sanoati keyingi uch yilda o'rtacha yillik 12% o'sish sur'atini ko'rsatib, 2023-yilda 4 milliard dollarlik bozor hajmiga yetdi [2]. Global miqyosda esa ishlab chiqarish korxonalarida tannarxni to'g'ri hisoblash va boshqarish bozor raqobatbardoshligini ta'minlashda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi, chunki noto'g'ri baholangan tannarx strategik qarorlar qabul qilishda xatoliklarga olib kelishi mumkin [3]. Xususan, resurslardan samarali foydalanish va xarajatlarni optimallashtirish zamonaviy bozor iqtisodiyotida korxonaning barqaror rivojlanishi uchun asosiy shartlardan biridir. Bugungi shiddatli globallashuv va raqobat sharoitida korxonalar uchun har bir mahsulot yoki xizmatning aniq tannarxini bilish muhim strategik ahamiyatga ega. Biroq, ko'plab mahalliy korxonalarda, ayniqsa murakkab ishlab chiqarish jarayonlariga ega bo'lgan subyektlarda, xarajatlarni to'g'ri taqsimlash va jarayonli kalkulyatsiya usullarini samarali qo'llash borasida hali ham muammolar mavjud. An'anaviy kalkulyatsiya usullari ko'pincha bilvosita xarajatlarni adolatli taqsimlay olmaydi, bu esa mahsulot tannarxining noto'g'ri shakllanishiga olib keladi va pirovardida biznes qarorlarining samarasizligiga sabab bo'ladi [4]. Natijada, korxonalar o'z mahsulotlarining rentabelligini to'g'ri baholay olmaydi, narx belgilashda xatoliklarga yo'l qo'yadi va ishlab chiqarish samaradorligini oshirish imkoniyatlarini boy beradi. Jahon miqyosida jarayonli kalkulyatsiya (Activity-Based Costing - ABC) usuli va tannarxni shakllantirish masalalari ko'plab olimlar tomonidan chuqur o'rganilgan. Robert Kaplan va Robin Cooper (1988) ABC tizimini ishlab chiqib, uni an'anaviy xarajatlarni hisoblash usullariga muqobil sifatida taklif etdilar va bilvosita xarajatlarni mahsulotlarga aniqroq taqsimlash imkonini yaratdilar [5]. Michael Porter (1985) strategik xarajat tahlilini rivojlantirib, korxonalarga raqobatdosh ustunlikka erishish uchun tannarxni qanday boshqarish kerakligini ko'rsatdi [6]. Peter Drucker (1995) esa bilimlarni boshqarish va xarajatlarni nazorat qilish orqali samaradorlikni oshirish g'oyalarini ilgari surdi [7]. Geoffrey M ...