KURS ISHI

KIRISH Jinoyat qonunchiligida javobgarlikka tortish muddatining o'tib ketganligi institutining o'rni va ahamiyati doimiy ravishda huquqshunos olimlar va amaliyotchilar e'tiborini tortib kelgan. Xususan, dunyo bo'yicha har yili jinoyat sodir etish darajasi va sudga oshirilgan ishlar soni ortib borayotgan bir sharoitda, 2022 yilda global jinoyatchilikka qarshi kurash xarajatlari 2,5 trln AQSH dollaridan oshib, 2027 yilga qadar esa 3 trln dollardan ko'proqqa yetishi prognoz qilinmoqda [1]. O'zbekiston Respublikasida ham jinoyatchilikka qarshi kurash doirasida ma'muriy va jinoiy huquqiy normalar takomillashtirib borilmoqda, biroq jinoyat ishlari bo'yicha tergov va sud muhokamasining uzoq cho'zilishi natijasida ko'plab ishlar muddat o'tib ketganligi sababli tugatilmoqda. Masalan, 2023 yilda O'zbekiston Respublikasi Jinoyat va Jinoyat-protsessual kodekslariga kiritilgan o'zgarishlar natijasida javobgarlikdan ozod qilish asoslari kengaytirildi, biroq bu amaliyotda qanday aks etayotganini atroflicha o'rganish zarur. Bu esa, o'z navbatida, javobgarlikka tortish muddatining o'tib ketganligi munosabati bilan javobgarlikdan ozod qilishning umumiy jihatlarini chuqur tahlil qilish hamda ushbu institutni takomillashtirish bo'yicha takliflar ishlab chiqishning dolzarbligini ko'rsatadi. Mazkur masala bo'yicha jahon huquqshunoslik fanida qator tadqiqotlar olib borilgan. Jumladan, professor A.L. Tsay (2019) o'zining "Jinoyat huquqida muddatlar" nomli asarida javobgarlikdan ozod qilishning nazariy asoslari va muddatlarning ahamiyatini tahlil qilgan [2]. F. Gabor (2020) esa "muddat o'tib ketganligi sababli jinoyat ishini tugatish" institutining xalqaro huquqdagi o'rnini o'rganib, insonparvarlik tamoyillarining rolini ta'kidlagan [3]. Shuningdek, amerikalik huquqshunos J. Smith (2018) o'z tadqiqotida AQSh federal qonunchiligida muddatlarning qo'llanilishini tahlil qilib, muddatlarning o'z vaqtida qo'llanilmasligi natijasida yuzaga keladigan muammolarni ko'rsatib bergan [4]. Shu bilan bir qatorda, Yevropa Ittifoqi davlatlarining tajribasini o'rganish natijasida esa K. Müller (2021) tomonidan "jinoyat huquqida muddatlar tizimini optimallashtirish" bo'yicha tavsiyalar ishlab chiqilgan [5]. O'zbekistonlik huquqshunos olimlar tomonidan ham ushbu masala atroflicha o'rganilgan. Masalan, professor R.A. Tavakkalov (2020) o'zining "O'zbekiston Respublikasi jinoyat huquqida javobgarlikdan ...