KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi qabul qilinganidan buyon, ya’ni 1994 yildan 2023 yilga qadar jinoyatchilik dinamikasida sezilarli o‘zgarishlar kuzatildi. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023 yilda sodir etilgan jinoyatlar soni 2022 yilga nisbatan 4,7% ga kamaygan bo‘lsa-da [1], kibermakonda sodir etilayotgan jinoyatlar (firibgarlik, onlayn-tovlamachilik va boshqalar) soni 30% ga oshgani kuzatildi [2]. Ayniqsa, global jinoyatchilik indeksida (Global Crime Index) O‘zbekiston 2023 yilda 0,45 ball bilan 193 ta davlat orasida 117-o‘rinni egalladi, bu esa jinoyat huquqini doimiy takomillashtirish zaruratini ko‘rsatadi [3]. Jinoyatlarning turli tasniflari va ularning yuridik belgilari nafaqat huquqni qo‘llash amaliyotida, balki jinoyatchilikka qarshi kurash strategiyalarini ishlab chiqishda ham fundamental ahamiyat kasb etadi. Ushbu ko‘rsatkichlar jinoyat huquqi normalarini zamonaviy sharoitlarga moslashtirish, yangi turdagi jinoyatlarga samarali javob berish va jamiyatda huquqiy ongni oshirish kabi masalalarning dolzarbligini yanada ta’kidlaydi. Bugungi kunda jinoyat huquqining belgilari va jinoyatlarni tasniflash tizimi bilan bog‘liq bir qator hal etilmagan muammolar mavjud. Xususan, raqamli texnologiyalar rivoji bilan paydo bo‘layotgan kiberjinoyatlar, intellektual mulk sohasidagi jinoyatlar kabi yangi turdagi qilmishlarning yuridik belgilarini aniq belgilash va ularni amaldagi tasnif tizimiga integratsiya qilish dolzarb masala bo‘lib qolmoqda. Jinoyat tarkibining nazariy tushunchasini amaliyotdagi muammolar bilan uyg‘unlashtirish, shuningdek, jinoyatlarning ijtimoiy xavflilik darajasi bo‘yicha differensiatsiyasini takomillashtirish huquqni qo‘llash amaliyotida bir xillikni ta’minlash uchun muhimdir. Differensiatsiya tamoyili va individualizatsiya qoidalari o‘rtasidagi muvozanatni topish, shaxsning jinoyatdagi rolini har tomonlama baholashda nazariy va amaliy bo‘shliqlarni bartaraf etish talab etiladi. Bu esa jinoyat huquqi sohasidagi ilmiy izlanishlarni chuqurlashtirish va amaliy tavsiyalar ishlab chiqishni taqozo etadi. Jinoyat huquqining belgilari va jinoyatlarni tasniflash masalasi xalqaro miqyosda ko‘plab olimlar tomonidan chuqur o‘rganilgan. Masalan, G. F. Shneyder (1990) o‘z tadqiqotlarida jinoyatchilikning sotsiologik jihatlarini va stigmatizatsiya nazariyasining jamiyatga ta’sirini tahlil qil ...