KURS ISHI

KIRISH Kam ahamiyatli qilmish va uni jinoyatdan ajratish masalasi huquqni qo'llash amaliyotida doimiy ravishda dolzarb bo'lib kelmoqda, chunki jinoyat huquqi sohasidagi qonunchilikni takomillashtirish va adolatni ta’minlash borasidagi sa’y-harakatlar ushbu masalaning haligacha mukammal yechim topmaganligini ko‘rsatmoqda. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda sudlarga kelib tushgan jinoyat ishlari umumiy sonining 25% dan ortig‘i [1] ijtimoiy xavflilik darajasi past bo‘lgan yoki malakalashda bahsli holatlarga ega qilmishlar bilan bog‘liq bo‘lgan. Bu raqamlar, nafaqat huquqni qo‘llash amaliyotchilari uchun, balki fuqarolar uchun ham yuridik aniqlikning muhimligini ta’kidlaydi. Har yili 15-20 mingga yaqin [2] shaxsga nisbatan ozodlikdan mahrum qilish bilan bog‘liq bo‘lmagan jazo turlari qo‘llanilishi yoki ishlar sudgacha hal etilishi ham, aynan kam ahamiyatli qilmishlarning to‘g‘ri malakalanishi va ularni jinoyatdan ajratish mexanizmlarining takomillashtirilishi zaruratini ko‘rsatadi. Ushbu muammo huquqiy tizimning samaradorligiga, inson huquqlari va erkinliklarining kafolatlanishiga, shuningdek, jamiyatda adolat tamoyillarining ustuvorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bugungi kunda, jinoyat va ma’muriy huquqbuzarlik o‘rtasidagi chegara ba’zi hollarda noaniq bo‘lib qolmoqda, bu esa huquqni qo‘llovchi organlarda subyektiv malakalash xavfini oshiradi. Kam ahamiyatli qilmishlarni jinoyatdan ajratishning aniq mezonlari va amaliy mexanizmlari yetishmasligi, sud tizimida ish yuklamasining ortishiga, ayrim hollarda esa, jinoiy javobgarlikka tortilgan shaxslarning keyingi ijtimoiy moslashuvida qiyinchiliklarga olib kelishi mumkin. Shu sababli, ushbu mavzu nafaqat nazariy jihatdan muhim, balki O‘zbekistondagi sud amaliyotida ham amaliy ahamiyat kasb etadi. Jinoyat huquqi normalarini insonparvarlik va adolat tamoyillari asosida qo‘llash, huquqbuzarlikning og‘irligiga mutanosib javobgarlikni belgilash, shuningdek, huquqiy davlat qurilishining ustuvor yo‘nalishlaridan biridir [3]. Mavzuning o‘rganilganlik darajasiga kelsak, xalqaro miqyosda kam ahamiyatli qilmishlarni jinoyatdan ajratish masalasiga ko‘plab taniqli olimlar e’tibor qaratganlar. Masalan, J. Hall (1947) o‘zining "General Principles of Criminal Law" asarida jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasi va uni malakalash mezonlarini chuqur tahlil qilib, qilmishning mohiyatini ...