KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda global axborot texnologiyalari bozori hajmi 5,1 trillion AQSh dollarini tashkil etgan bo‘lib, bu 2022-yilga nisbatan 8,2% o‘sishni ko‘rsatadi [1]. Ushbu o‘sishda ma’lumotlarni uzatish va saqlash texnologiyalarining, xususan, kodlash nazariyasi asosida yaratilgan tizimlarning hissasi beqiyosdir. O‘zbekistonda esa raqamlashtirish dasturlari doirasida 2023-yilda IT-xizmatlar eksporti 2022-yilga nisbatan 150% ga oshib, 340 million AQSh dollariga yetgan [2]. Xususan, yuqori tezlikdagi internetga ulanish darajasi 2023-yilda umumiy aholining 90% dan oshganligi ma’lumotlar almashinuvi intensivligini keskin oshirdi [3]. Bunday sharoitda, ma’lumotlarni samarali va xatosiz uzatish hamda saqlash masalasi dolzarbligini yanada oshiradi. Kodlash nazariyasi axborot xavfsizligi, ma’lumotlarni siqish va xatolarni tuzatish kabi bir qator muhim yo‘nalishlarda fundamental asos bo‘lib xizmat qiladi. Bugungi kunda sun’iy intellekt, katta hajmli ma’lumotlar (Big Data) va kvant hisoblashlarning jadal rivojlanishi munosabati bilan mavjud kodlash algoritmlarining samaradorligi va xavfsizligini oshirish zarurati paydo bo‘lmoqda. Ma’lumotlar hajmining eksponensial o‘sishi, xususan, O‘zbekistonda mobil internet foydalanuvchilari sonining yiliga o‘rtacha 20% ga o‘sishi [3] yangi siqish va kodlash usullarini talab qilmoqda. Shuningdek, axborotlarni kompyuterda ifodalash va ular ustida arifmetik amallarni bajarishda yuzaga keladigan aniqlik va tezlik masalalari hamon dolzarb muammolardan hisoblanadi. Ayniqsa, suzuvchi nuqtali sonlar (Floating-point) bilan ishlashda hisoblash xatolarining oldini olish va natijalarning ishonchliligini ta’minlash murakkab muhandislik yechimlarini talab qiladi. Kodlash nazariyasi bo‘yicha jahon miqyosida ko‘plab fundamental tadqiqotlar amalga oshirilgan. Klod Shennon (Claude Shannon, 1948) axborot nazariyasining asoslarini yaratib, axborot hajmini o‘lchash usullarini va shovqinli kanallardagi ma’lumot uzatishning nazariy chegaralarini aniqlab berdi [4]. Richard Hemming (Richard Hamming, 1950) xatolarni aniqlash va tuzatishga qodir birinchi kodlardan biri – Hemming kodini ishlab chiqdi, bu esa raqamli ma’lumot uzatishning ishonchliligini sezilarli darajada oshirdi [5]. Devid Xaffman (David Huffman, 1952) ma’lumotlarni siqish uchun optimal algoritm – Xaffman kodlash usulini taklif qildi, bu algoritm har bir belgining chastotasiga qarab o‘zgar ...