KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishga qaratilgan sa'y-harakatlar doirasida axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) xizmatlari bozori hajmi 2023-yilda 2,5 mlrd dollardan oshdi, bu esa 2022-yilga nisbatan 23% o‘sishni ko‘rsatadi [1]. Xususan, dasturiy ta’minot ishlab chiqish va IT-autsoring eksporti hajmi 340 mln dollarni tashkil etib, yiliga 2,5 barobarga o'sdi [2]. Bu natijalar mamlakatning “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi doirasida kompyuter texnologiyalari infratuzilmasini mustahkamlash va soha mutaxassislari salohiyatini oshirishga bo‘lgan intilishlarining yaqqol dalilidir. Jahon miqyosida esa kompyuter apparat ta'minoti bozori 2023-yilda 700 mlrd dollardan ortiq hajmni tashkil etib, keyingi besh yil ichida yillik o'rtacha 7% ga o'sishi prognoz qilinmoqda [3]. Ushbu raqamlar kompyuter arxitekturasi sohasidagi fundamental bilimlarga bo'lgan ehtiyoj nafaqat global miqyosda, balki O'zbekistonda ham tobora ortib borayotganini ko'rsatadi. Mazkur tadqiqot mavzusi, ya'ni kompyuter arxitekturasining rivojlanish bosqichlari va zamonaviy tamoyillari, hozirgi kunda strategik ahamiyat kasb etmoqda. Sun'iy intellekt, katta ma'lumotlar tahlili, bulutli hisoblash va kvant hisoblash kabi yangi texnologiyalar yuqori unumdorlik va energiya samaradorligini talab qiladigan murakkab hisoblash muammolarini yuzaga keltirmoqda. Amaldagi Fon Neyman arxitekturasi ba'zi cheklovlarga, jumladan, "Fon Neyman muammosi" (bottleneck) va parallelizmni samarali qo'llashdagi qiyinchiliklarga ega bo'lib, bu zamonaviy hisoblash talablarini qondirishda to'siq bo'lishi mumkin [5]. Shu sababli, muqobil arxitekturalar, parallel hisoblash tamoyillari va yangi klassifikatsiyalar bo'yicha chuqur tahlillar kompyuter tizimlarining kelajakdagi rivojlanish yo'nalishlarini belgilashda muhim ahamiyatga ega. Ushbu sohada olib borilgan tadqiqotlar energiya samaradorligini 20-30% ga oshirish va hisoblash tezligini 2-3 barobarga oshirish imkoniyatini berishi mumkin [6]. Kompyuter arxitekturasi sohasidagi tadqiqotlar dunyoning yetakchi olimlari tomonidan uzoq yillardan beri olib borilmoqda. Jon fon Neyman (1945) tomonidan taklif qilingan "Saqlangan dasturlar kontseptsiyasi" [7] zamonaviy kompyuterlarning asosini tashkil etgan bo'lsa, Garvard universiteti olimlari (1944) ma'lumotlar va dastur ko'rsatmalari uchun alohida xotira va shinalarga ega "Garvard arxitekturasi" ni i ...