KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Markaziy banki ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda tijorat banklari tomonidan aholiga ajratilgan kreditlar hajmi 200 trillion so‘mdan oshdi [1], bu 2022-yilga nisbatan 20% o‘sishni ko‘rsatadi. Korxonalarga berilgan kreditlar portfeli esa 350 trillion so‘mga yaqinlashdi, bu esa iqtisodiyotning barcha jabhalarida moliyaviy resurslarga bo‘lgan talabning yuqoriligidan dalolat beradi [2]. Shu bilan birga, kreditlash hajmining ortishi bilan firibgarlik holatlari ham keskin ko‘paymoqda. Masalan, O'zbekistonda 2023-yilda kredit firibgarligi bilan bog‘liq jinoyatlar soni 2022-yilga nisbatan 18% ga oshib, 4500 dan ortiq holat qayd etildi [3]. Bunday holatlar moliyaviy tizim barqarorligiga salbiy ta'sir ko'rsatib, banklarning zararlarini oshirmoqda va ishonch muhitini buzmoqda. Global miqyosda ham, masalan, 2023-yilda global bank sohasi firibgarlik tufayli 42 milliard dollardan ortiq zarar ko'rdi, bu esa ushbu muammoning xalqaro miqyosdagi dolzarbligini ko'rsatadi [4]. Kreditlash sohasidagi firibgarliklar bugungi kunda nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy va huquqiy muammolar majmuasini o'zida mujassam etgan. Hozirgi kunda bu turdagi jinoyatlarga qarshi kurashishda mavjud huquqiy asoslar, nazorat mexanizmlari va amaliy yondashuvlar doimiy takomillashtirishni talab etmoqda. Masalan, raqamli texnologiyalar rivojlanishi bilan firibgarlik sxemalari yanada murakkablashmoqda, bu esa mavjud xavfsizlik protokollarini eskirtirmoqda va huquqni muhofaza qiluvchi organlar uchun yangi qiyinchiliklar tug'dirmoqda. Shuningdek, firibgarlikning oldini olish va unga qarshi kurashishda moliyaviy muassasalar, huquqni muhofaza qiluvchi organlar va fuqarolik jamiyati institutlari o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish, qonunchilikka tegishli o‘zgartirishlar kiritish va zamonaviy texnologiyalardan samarali foydalanish zaruriyati tobora ortib bormoqda. Mavzuning chuqur tahlili va amaliy tavsiyalar ishlab chiqish orqali ushbu sohadagi hal etilmagan muammolarga yechim topish mumkin. Kreditlash sohasidagi firibgarliklar muammosi xalqaro miqyosda ko'plab olimlar tomonidan chuqur o'rganilgan. Jumladan, **Gary S. Becker** (1968) "Jinoyat va jazo" nazariyasini ishlab chiqib, jinoyatchilar o'z harakatlarining xavflari va foydalarini ratsional tarzda baholashini ta'kidlagan [5]. **Donald R. Cressey** (1973) esa "Firibgarlik uchburchagi" modelini ilgari surib, firibgarlik bos ...