KURS ISHI

KIRISH Kreditning zamonaviy iqtisodiyotdagi oʻrni beqiyosdir. Jahon moliyaviy bozorining umumiy hajmi 2023-yil yakuniga koʻra 350 trillion dollardan oshib, global yalpi ichki mahsulotning uch baravaridan ziyodini tashkil etgan [1]. Oʻzbekiston Respublikasida esa bank sektori tomonidan ajratilgan kreditlar portfeli 2024-yilning may oyi holatiga koʻra 440 trillion soʻmga yetgan holda, oʻsish surʼati yiliga oʻrtacha 20-25% ni koʻrsatmoqda [2]. Bu koʻrsatkichlar kreditning nafaqat mamlakatlar iqtisodiy oʻsishini taʼminlashda, balki tadbirkorlikni rivojlantirish, innovatsiyalarni moliyalashtirish va aholi farovonligini oshirishda ham muhim vosita ekanligini anglatadi [3]. Xususan, kichik biznes subyektlariga ajratilgan kreditlar hajmining 2023-yilda 75 trillion soʻmga yetishi [4], ularning iqtisodiyotdagi ulushini aniq miqdorda yaxshilash imkonini beradiga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, kredit tizimida hanuzgacha bir qator muammolar mavjud boʻlib, ularni samarali hal etish dolzarb hisoblanadi. Xususan, kredit risklarini boshqarishdagi kamchiliklar, yomon kreditlar (NPL) ulushining baʼzi banklarda 5% dan yuqori boʻlishi [5], moliyaviy vositachilik samaradorligini pasaytiradi. Shuningdek, kreditlash jarayonlarining raqamlashtirilmaganligi, aholi va tadbirkorlik subyektlarining moliyaviy savodxonligi darajasi yetarli emasligi kredit xizmatlaridan toʻliq va samarali foydalanishga toʻsiq boʻlmoqda [6]. Mazkur jihatlar tadqiqotning dolzarbligini yanada oshirib, kreditning mohiyati, vazifalari va turlarini chuqur oʻrganish, ularni takomillashtirish boʻyicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish zaruratini keltirib chiqaradi. Kreditning nazariy-metodologik asoslari va amaliy jihatlari xalqaro va mahalliy olimlar tomonidan keng oʻrganilgan. Xususan, J.M. Keynes (1936) oʻzining "Bandlik, foiz va pulning umumiy nazariyasi" asarida pul va kreditning iqtisodiy faollikka taʼsirini tahlil qilib, foiz stavkasining investitsiyalar va yalpi talabni shakllantirishdagi rolini yoritgan [7]. J. Schumpeter (1934) innovatsiyalar va iqtisodiy rivojlanish jarayonida kreditning "ijodiy vayronkorlik" funksiyasini taʼkidlab, kreditning yangi bozorlarni yaratishdagi ahamiyatini koʻrsatgan [8]. M. Friedman (1969) monetarist nazariyani rivojlantirib, pul massasi va kredit hajmiga eʼtibor qaratgan holda, ularning inflyatsiya va iqtisodiy oʻsishga taʼsirini asoslab bergan [9]. B. Bernanke (2000) ...