KURS ISHI

KIRISH Kvant maydon nazariyasiga kirish Kvant maydon nazariyasi (KMN) zamonaviy fizikaning eng fundamental va muvaffaqiyatli nazariyalaridan biri boʻlib, u materiya va energiya oʻrtasidagi oʻzaro ta’sirlarni, elementar zarralar darajasida tavsiflaydi. Ushbu sohadagi tadqiqotlar nafaqat fundamental ilm-fanni rivojlantiradi, balki texnologik innovatsiyalar uchun ham asos yaratadi. Xususan, 2023-yil ma’lumotlariga ko‘ra, kvant hisoblash bozorining global hajmi taxminan 1,2 milliard AQSH dollarini tashkil etgan va prognozlarga ko‘ra, 2030-yilga borib bu ko‘rsatkich 6,5 milliard dollarga yetishi kutilmoqda, bu esa KMN asosida yaratilayotgan yangi texnologiyalarga bo‘lgan talabning ortib borayotganini ko‘rsatadi [1]. O‘zbekistonda esa ilmiy tadqiqotlarga ajratilayotgan mablag‘lar 2022-yilda yalpi ichki mahsulotning taxminan 0,25% ini tashkil etgan bo‘lsa-da [2], kvant fizikasiga yo‘naltirilgan loyihalar soni yil sayin o‘sib bormoqda, bu esa mamlakatning ushbu istiqbolli sohadagi salohiyatini oshirishga intilayotganini anglatadi [3]. Kvant maydon nazariyasining zamonaviy texnologiyalarga, jumladan, yangi materiallar yaratish, yarimo‘tkazgichlar ishlab chiqarish va kvant kriptografiyasi sohalariga bevosita ta’siri yuqori bo‘lib, bu uning nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyatini ham oshiradi [4]. Bugungi kunda fizika olamida hal etilmagan bir qator fundamental muammolar mavjud bo‘lib, Kvant maydon nazariyasi ularni tushunish va yechishda markaziy o‘rin egallaydi. Jumladan, gravitatsiyani kvantlashtirish va standart modelni undan tashqariga kengaytirish masalalari dolzarbligini saqlab qolmoqda [5]. Standart model elementar zarralarning uchta asosiy o‘zaro ta’sirini (elektromagnit, kuchli va zaif kuchlar) muvaffaqiyatli tavsiflasa-da, qorong‘u materiya va qorong‘u energiya kabi hodisalarni izohlay olmaydi [6]. Bundan tashqari, Kvant xromodinamikasi (QCD) doirasida kvarklarni erkin holatda kuzatib bo‘lmasligining mexanizmi — rangning qamalishi muammosi hamon to‘liq tushunilgan emas [7]. Ushbu muammolarni hal etish, Kvant maydon nazariyasining yanada chuqurroq tushunilishini va yangi fizika kashfiyotlarini talab qiladi, bu esa ushbu kurs ishining ahamiyatini yanada oshiradi. Kvant maydon nazariyasining rivojlanishi XX asrning o‘rtalaridan boshlab ko‘plab taniqli olimlarning mehnati evaziga amalga oshdi. Pol Dirak (1928) elektronning relativistik kvant nazariyasini y ...