KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston tog‘-kon sanoati so‘nggi yillarda jadal rivojlanib, yalpi ichki mahsulot (YaIM)dagi ulushi 2023-yilda 10,5% ga yetdi [1], tog‘ jinslaridan qazib olinadigan foydali qazilmalar hajmi esa yiliga o‘rtacha 7-9% ga oshib bormoqda [2]. Shu bilan birga, global miqyosda tog‘-kon sanoati bozori hajmi 2023-yilda 1,8 trillion dollarni tashkil etib, 2030-yilga borib 2,7 trillion dollarga yetishi kutilmoqda [3]. Ayniqsa, infratuzilma loyihalarining ko‘payishi, shaharsozlik va yo‘l qurilishi sohalarida magmatik tog‘ jinslariga bo‘lgan talab ortib bormoqda, bu esa ushbu jinslarning mexanik xususiyatlarini chuqur o‘rganishni dolzarb vazifaga aylantiradi. Magmatik tog‘ jinslari, xususan granit, bazalt, diorit kabi materiallar qurilish, sanoat va energetika sohalarida keng qo‘llaniladi, ularning mustahkamlik, zichlik va g‘ovaklik kabi parametrlarini aniq bilish loyihalar samaradorligi va xavfsizligini ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Hozirgi kunda magmatik tog‘ jinslarining mexanik xususiyatlarini aniqlashda bir qator muammolar mavjud. Xususan, O‘zbekiston sharoitida qazib olinayotgan turli magmatik tog‘ jinslarining petrografik tarkibi va strukturasi, ularning joylashgan geologik sharoitlari va ularni qayta ishlash texnologiyalari o‘rtasidagi bog‘liqlik yetarli darajada o‘rganilmagan. Natijada, ushbu jinslardan foydalanishda resurslarning noto‘g‘ri baholanishi, qurilish materiallarining kutilganidan past sifatli bo‘lishi yoki xavfsizlik talablariga javob bermasligi kabi xatarlar yuzaga kelishi mumkin. Shu sababli, magmatik tog‘ jinslarining mexanik xususiyatlarini aniqlash va ularning optimal qo‘llash imkoniyatlarini o‘rganish zamonaviy ishlab chiqarish ehtiyojlari uchun muhim nazariy va amaliy ahamiyatga ega. Magmatik tog‘ jinslarining mexanik xususiyatlarini o‘rganish bo‘yicha jahonda ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan. Masalan, J. Goodman (1989) tog‘ jinslarining massivdagi deformatsiyasini bashorat qilish uchun elastiklik va mustahkamlik nazariyalarini qo‘llash bo‘yicha fundamental ishlar qilgan [4]. J. Hudson (2000) tog‘ jinslari mexanikasi va geoteknika muammolarini hal qilishda eksperimental va nazariy yondashuvlarni birlashtirgan modelni taklif qilgan [5]. C. Barton (2002) tog‘ jinslari massividagi yoriqlar va diskontinuitetlarning mexanik xususiyatlarga ta’sirini tahlil qiluvchi Q-tizimini ishlab chiqqan [6]. M. Hoek (2007) esa tog‘ jins ...