KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda 2023-yilda sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi 670,2 trillion so'mga yetgan holda, o'tgan yilga nisbatan 5,5% o'sish ko'rsatgan [1]. Shu bilan birga, ishlab chiqarilgan mahsulot tannarxining yuqori ulushi, ya'ni xarajatlarning umumiy daromaddagi o'rtacha 70-80% ni tashkil etishi [2], korxonalar rentabelligi va raqobatbardoshligiga jiddiy ta'sir ko'rsatmoqda. Global miqyosda esa, ishlab chiqarish xarajatlarini boshqarish bozorining hajmi 2023-yilda 4,2 milliard AQSh dollarini tashkil etib, 2030-yilga borib yillik o'rtacha 8,9% o'sish bilan 8,1 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda [3]. Bu raqamlar mahsulot tannarxini kalkulatsiya qilishning nafaqat lokal, balki global iqtisodiyotdagi strategik ahamiyatini yaqqol ko'rsatadi, chunki samarali xarajatlarni boshqarish korxonalarning bozorlardagi pozitsiyasini mustahkamlashning asosiy omillaridan biridir. Hozirgi shiddatli raqobat sharoitida korxonalar uchun mahsulot tannarxini aniq va samarali kalkulatsiya qilish, ishlab chiqarish jarayonlarida isrofgarchiliklarni kamaytirish, resurslardan oqilona foydalanish va natijada raqobatbardosh narxlarni shakllantirish muhim strategik ahamiyat kasb etadi. O'zbekistonda esa ko'plab korxonalar haligacha an'anaviy, qoldiq tamoyillarga asoslangan kalkulatsiya usullaridan foydalanib kelmoqda, bu esa zamonaviy sharoitlarda xarajatlar tuzilishini yetarli darajada aks ettira olmasligi, boshqaruv qarorlari qabul qilishda noaniqliklarni keltirib chiqarishi va korxonalarning bozor imkoniyatlarini to'liq ro'yobga chiqarishga to'sqinlik qilishi mumkin. Shuning uchun, mahsulot tannarxini kalkulatsiya qilishning jahon amaliyotidagi ilg'or usullarini o'rganish, ularni O'zbekiston korxonalarining xususiyatlariga moslashtirish va joriy etish orqali ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va iqtisodiy o'sishni ta'minlash dolzarb vazifa hisoblanadi. Mavzuning o'rganilganlik darajasi bo'yicha olib borilgan tahlillar shuni ko'rsatadiki, mahsulot tannarxini kalkulatsiya qilish masalasi xalqaro miqyosda ko'plab yetakchi olimlar tomonidan chuqur o'rganilgan. Robert S. Kaplan va H. Thomas Johnson (1987) o'zlarining "Relevance Lost: The Rise and Fall of Management Accounting" nomli asarlarida an'anaviy boshqaruv hisobining cheklovlarini ko'rsatib, Activity-Based Costing (ABC) usulini ilgari surganlar [5]. George Foster va Charles T. Horngren (2002) o'z tadqiqo ...