KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning statistik ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda mamlakat iqtisodiyoti 6% ga o'sdi va yalpi ichki mahsulot (YIM) 90 milliard AQSH dollarini tashkil etdi [1]. Sanoat ishlab chiqarish hajmi esa 5,5% ga oshib, 25 milliard AQSH dollariga yetdi [1]. Bu ko'rsatkichlar korxonalarning raqobatbardoshligini oshirish va samaradorlikni ta'minlashda mahsulot tannarxini to'g'ri kalkulyatsiya qilishning hal qiluvchi ahamiyatini ko'rsatadi. Jahon bozorida mahsulot tannarxini kalkulyatsiya qilishning turli usullari qo'llaniladi, masalan, global ishlab chiqarish sanoatida activity-based costing (ABC) usuli 2022-yilda 15% ga oshgan holda 8,5 milliard AQSH dollari qiymatidagi mahsulot tannarxini optimallashtirishga yordam berdi [2]. Shu bilan birga, target costing (maqsadli tannarx) usuli avtomobilsozlik sanoatida o'rtacha 10-12% gacha xarajatlarni qisqartirish imkonini beradi [3]. O'zbekistonda esa kichik va o'rta biznes subyektlarining umumiy soni 2023-yilda 500 mingdan oshdi [1], ularning aksariyati mahsulot tannarxini an'anaviy usullarda hisoblab, zamonaviy usullardan to'liq foydalanmayotgani xarajatlarni samarali boshqarishda jiddiy to'siq bo'lmoqda. Bugungi globallashuv sharoitida korxonalar uchun narx-navo siyosatini to'g'ri shakllantirish, resurslardan oqilona foydalanish va moliyaviy barqarorlikni ta'minlashda mahsulot tannarxini aniq hisoblash asosiy omil hisoblanadi. O'zbekistonning jahon iqtisodiyotiga integratsiyalashuvi natijasida mahsulot va xizmatlar bozorida raqobat keskinlashmoqda. Bu esa mahalliy korxonalardan xalqaro standartlarga mos keladigan, aniq va shaffof tannarx kalkulyatsiyasi usullarini joriy etishni talab qiladi. An'anaviy kalkulyatsiya usullari zamonaviy ishlab chiqarishning murakkabligi, mahsulot turlarining xilma-xilligi va xarajatlar tuzilmasining o'zgarishi sharoitida yetarli darajada aniqlik va operativlikni ta'minlay olmayapti. Shu sababli, jahon amaliyotidagi ilg'or kalkulyatsiya usullarini O'zbekiston korxonalari sharoitida tatbiq etish orqali xarajatlarni optimallashtirish, raqobatbardoshlikni oshirish va korxona qiymatini maksimal darajada oshirishga erishish dolzarb masaladir. Mavzuning o'rganilganlik darajasi xalqaro miqyosda juda keng qamrovli tadqiqotlarga ega. Masalan, R. Cooper va R. Kaplan (1988) o'zlarining "The Design of Cost Management Systems: Text, Cases, and Read ...