KURS ISHI

KIRISH Matematikaning rivojlanish tarixida IX–XV asrlar alohida o'rin tutadi: bu davrda Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy 'Al-kitob al-muxtasar fi hisob al-jabr val-muqobala' asarini IX asr boshlarida yozib, tenglamalarni yechishni mustaqil fan darajasiga ko'tardi. Abu Rayhon Beruniy (973–1048), Umar Xayyom, Mirzo Ulug'bek (1394–1449) va Jamshid G'iyosiddin al-Koshiy kabi allomalar algebra, trigonometriya, astronomik jadvallar (zij) va hisoblash usullarini shunday saviyaga olib chiqdiki, ularning natijalaridan bugungi o'quv kurslarida ham foydalaniladi. Bu meros Markaziy Osiyoda, ayniqsa hozirgi O'zbekiston hududida shakllangan; shu sababli u milliy ilmiy tafakkurning ajralmas qismi hisoblanadi. Mavzuning dolzarbligi shundaki, maktab va oliy ta'limda matematika tarixi ko'pincha qisqa ma'lumot sifatida beriladi, allomalar usullari esa zamonaviy belgilashlarda tahlil qilinmaydi. O'quvchi "al-jabr" va "al-muqobala" amallari kvadrat tenglamani yechishning bugungi qoidalariga qanday aylanganini, Xayyomning konus kesimlari yordamidagi yechimi kubik tenglama nazariyasida qanday o'rin tutganini ko'pincha bilmaydi. Kichik guruhlarda ishlash usuli bilan tarixiy materialni masala yechish bilan bog'lash bo'yicha uslubiy ishlanmalar yetarli emas. Ta'lim to'g'risidagi amaldagi qonunchilik ham o'quvchining mustaqil fikrlashi va hamkorlikdagi faoliyatini rivojlantirishni nazarda tutadi [10]. Mavzu xorijiy tadqiqotchilar tomonidan keng o'rganilgan. Boyer va Merzbach matematika tarixini umumiy davrlashtirish asosida bayon qilib, islom dunyosi matematikasining o'rnini yoritgan [2]. Burton tarixiy masalalarni o'quv materiali sifatida taqdim etib, hisoblash usullari va sanoq tizimlarining rivojlanishini tahlil qilgan [3]. Cooke qisqa kurs doirasida algebra va trigonometriya g'oyalarining shakllanishini ko'rib chiqqan [4]. Joseph esa matematikaning Yevropadan tashqaridagi ildizlarini o'rganib, Sharq hissasini umumiy tarixiy jarayon ichida ko'rsatishni taklif qilgan [5]. Sharq matematikasining alohida yo'nalishlariga bag'ishlangan ishlar ham mavjud. Berggren O'rta asr islom matematikasidan alohida epizodlarni, jumladan geometrik va hisoblash usullarini manbalar asosida tahlil qilgan [1]. Katz va Parshall algebraning qadimdan hozirgi davrgacha rivojlanishini, al-Xorazmiy tenglamalarni tasniflashini o'rgangan [6]. Rashed al-Xorazmiydan Dekartgacha bo'lgan klassik matematikani, shu j ...