KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda yalpi ichki mahsulotning (YAIM) har bir xodimga to'g'ri keladigan qismi 2023-yilda 10,6 million so'mni tashkil etgan bo'lib, bu 2022-yilga nisbatan 5,2% o'sishni ko'rsatadi [1]. Biroq, Jahon bankining 2023-yilgi hisobotiga ko'ra, O'zbekistonda mehnat unumdorligi rivojlangan mamlakatlardagi o'rtacha ko'rsatkichdan 3-4 baravar pastligicha qolmoqda [2]. Xususan, sanoat ishlab chiqarishida bitta ishchiga to'g'ri keladigan qiymat 2023-yilda 1,5 ming AQSh dollarini tashkil etgan bo'lib, bu mintaqadagi qo'shni davlatlarga nisbatan ham past ko'rsatkichdir [3]. Shu bilan birga, 2023-yilda O'zbekistonning sanoat sektori xodimlarining o'rtacha ish haqi 4,2 million so'mni tashkil etgan holda, mehnat unumdorligining nisbatan pastligi ish haqi darajasiga ham o'z ta'sirini ko'rsatmoqda [4]. Bu raqamlar mamlakat iqtisodiyotining barqaror o'sishini ta'minlashda mehnat unumdorligini oshirishning muhimligini yaqqol ko'rsatadi. Bugungi shiddatli globallashuv va raqobat sharoitida korxonalarning muvaffaqiyati bevosita ularning mehnat unumdorligiga bog'liq. Jahon iqtisodiyotining beqarorligi, resurslarning cheklanganligi va iste'molchilar talablarining o'zgaruvchanligi korxonalardan doimiy ravishda samaradorlikni oshirishni, ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirishni va raqobatbardoshlikni ta'minlashni talab etadi. Mehnat unumdorligining past darajasi mahsulot tannarxining oshishiga, korxonaning rentabelligini pasayishiga va pirovardida bozor ulushini yo'qotishiga olib keladi. Ayniqsa, O'zbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlarda ishlab chiqarish zanjiridagi samaradorlikni oshirish, yuqori qo'shimcha qiymatli mahsulotlar yaratish va eksport salohiyatini mustahkamlash uchun mehnat unumdorligiga ta'sir etuvchi omillarni chuqur o'rganish va ularni optimallashtirish zaruriyati yuzaga keladi. Bu esa mazkur kurs ishining dolzarbligini yanada oshiradi. Mehnat unumdorligi muammosi jahon iqtisodiy tafakkurida uzoq vaqtdan beri markaziy o'rinni egallab kelgan. Adam Smit (1776) o'zining "Xalqlar boyligining tabiati va sabablari to'g'risida tadqiqot" asarida mehnat taqsimoti va ixtisoslashuvning mehnat unumdorligini oshirishdagi rolini asoslab bergan [5]. Frederik Teylor (1911) "Ilmiy menejment tamoyillari" asarida ish jarayonlarini standartlashtirish, harakatlar va vaqtni tahlil qilish orqali samaradorlikni oshirish nazariyasini ishlab chiqqan [6]. Elton Meyo (19 ...