KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda Jahon banki maʼlumotlariga koʻra, inson kapitali indeksi (HCI) global miqyosda oʻrtacha 0,63 ni tashkil etgan boʻlib, bu ishchi kuchining sogʻliq va taʼlim sohasidagi imkoniyatlaridan toʻliq foydalanilmayotganini koʻrsatadi [1]. Oʻzbekistonda esa 2023-yil yakuniga koʻra, mehnatga layoqatli aholi soni 19,5 million kishiga yetgan [2]. Respublikamizda taʼlim sohasiga yoʻnaltirilgan davlat xarajatlari yalpi ichki mahsulotning (YaIM) 6,1 foizini tashkil etib, bu koʻrsatkich dunyo oʻrtacha koʻrsatkichidan yuqori sanaladi [3]. Biroq, Jahon bankining 2020-yilgi hisobotida Oʻzbekistonning inson kapitali indeksi 0,60 ni tashkil etgani qayd etilgan boʻlib, bu mamlakatda inson kapitalini yanada rivojlantirish uchun salmoqli imkoniyatlar mavjudligini anglatadi [4]. Mehnat unumdorligi koʻrsatkichi Oʻzbekistonda 2022-yilda 2021-yilga nisbatan 4,7 foizga oʻsgan boʻlsa-da, rivojlangan mamlakatlardagi oʻrtacha koʻrsatkichlardan ancha past boʻlib qolmoqda [5]. Korxonalar darajasida ishchi kuchining malaka va koʻnikmalarini oshirishga yoʻnaltirilgan investitsiyalar bugungi kunda talab qilingan darajada emas, bu esa ishlab chiqarish samaradorligiga salbiy taʼsir koʻrsatmoqda. Bugungi shiddatli globallashuv va raqamlashtirish davrida inson kapitalining ishlab chiqarish jarayonidagi roli yanada ortib bormoqda. Texnologik taraqqiyot, innovatsiyalarga boʻlgan ehtiyoj va doimiy oʻzgaruvchan bozor talablari sharoitida korxonalar uchun faqatgina moddiy resurslar emas, balki yuqori malakali, bilimli va motivatsiyali ishchi kuchi raqobatbardoshlikning asosiy omiliga aylanmoqda [6]. Shu bois, inson kapitalini rivojlantirish, unga investitsiya kiritish va uni samarali boshqarish nafaqat alohida korxonalar, balki milliy iqtisodiyot uchun ham ustuvor vazifa hisoblanadi. Oʻzbekistonda amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar, sanoatni modernizatsiya qilish va diversifikatsiyalash dasturlari doirasida inson kapitalini sifat jihatidan yangi bosqichga koʻtarish muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, dual taʼlim tizimini rivojlantirish, korxonalarda malaka oshirish dasturlarini joriy etish va innovatsion faoliyatni ragʻbatlantirish orqali mehnat unumdorligini oshirish masalalari dolzarb muammolar sirasiga kiradi. Mavzuning oʻrganilganlik darajasi. Inson kapitali nazariyasi dastlabki bosqichlarda T. Schultz (1961) tomonidan “inson kapitaliga sarmoya” tushunchasi orqali kiritilg ...