KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Tilshunoslik instituti ma'lumotlariga ko'ra, so'nggi besh yilda o'zbek tilining leksik qatlami chuqur tahliliga bag'ishlangan ilmiy loyihalar sonida sezilarli o'sish kuzatilayotgan bo'lsada [1], hali ham tilning etimologik asoslarini keng qamrovli va tizimli o'rganishga bo'lgan ehtiyoj yuqoriligicha qolmoqda. Shu bilan birga, O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi O'zbek tilini rivojlantirish jamg'armasi hisobotlariga ko'ra, o'zbek tilidagi raqamli kontentning umumiy hajmi yildan-yilga barqaror ravishda ortib borayotgani [2] va bu kontentning sifatini oshirishda so'zlarning etimologik ildizlarini tushunish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Masalan, O'zbekiston elektron resurslarida o'zbek tiliga oid ma'lumotlar bazalarini shakllantirish loyihalariga yo'naltirilgan sarmoyalar umumiy lingvistik tadqiqotlar byudjetining salmoqli qismini tashkil etmoqda [3], bu esa etimologik lug'atlar va manbalarga bo'lgan talabning kuchayishini ko'rsatadi. Jahon miqyosida esa tilshunoslik tadqiqotlariga, ayniqsa etimologiya va tarixiy-qiyosiy tilshunoslik sohalariga har yili katta miqdorda sarmoya kiritiladi [4], masalan, xalqaro fan fondlari lingvistik tadqiqotlarni qo'llab-quvvatlashga muhim resurslarni ajratadi [5], bu esa tilning har bir qatlami, jumladan, etimologik qatlamlarini chuqur o'rganish global miqyosda ham katta qiymatga ega ekanligini anglatadi. Ushbu ma'lumotlar tilning fundamental jihatlarini o'rganish, ayniqsa uning tarixiy etimologik ildizlarini tahlil qilish, nafaqat ilmiy doiralar, balki keng jamoatchilik va milliy madaniy merosni saqlash nuqtai nazaridan ham muhim ekanligini ta'kidlaydi. O'zbek tili leksikasining tarixiy etimologik qatlamlarini tadqiq qilish hozirgi kunda bir qator strategik ahamiyatga ega muammolarni hal etish uchun zarurdir. Birinchidan, tilning tub va o'zlashma qatlamlarini aniq ajratish, ularning paydo bo'lish davri, manbai va semantik o'zgarishlarini kuzatish orqali milliy o'zlikni anglash va madaniy merosni saqlash jarayonlariga bevosita hissa qo'shiladi. Globallashuv jarayonida turli tillar o'rtasidagi o'zaro ta'sir kuchaygan bir paytda, o'zbek tilining sof va xos jihatlarini ajratib ko'rsatish, uning boyligini va mustaqil rivojlanish yo'lini chuqur tushunish, zamonaviy jamiyat uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Ikkinchidan, etimologik tahlillar tilning ichki rivojlani ...