KURS ISHI

KIRISH Bugungi kunda raqamli texnologiyalar va sun'iy intellektning jadal rivojlanishi sharoitida tabiiy tillarni qayta ishlash (NLP) sohasi globallashib bormoqda, uning jahon bozor hajmi 2023-yilda 50 milliard dollarni tashkil etib, 2030-yilga borib 200 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda [1]. Bu o'z navbatida tillarning raqamli resurslarini, xususan, til korpuslarini yaratish zaruratini oshirmoqda. O'zbekistonda ham raqamli kontent yaratish va iste'mol qilish hajmi so'nggi uch yilda 25% ga o'sgan bo'lsada [2], o'zbek tilidagi sifatli va keng qamrovli raqamli resurslar, shu jumladan to'liq annotatsiyalangan til korpuslari yetishmasligi sezilmoqda. Masalan, umumiy internet kontentining atigi taxminan 0.1%i o'zbek tilida ekanligi global miqyosdagi raqamli aloqada o'zbek tilining mavqeini mustahkamlash uchun katta salohiyat mavjudligini ko'rsatadi [3]. Til korpuslarini yaratish nafaqat lingvistik tadqiqotlar uchun, balki ta'lim tizimini raqamlashtirish, mashina tarjimasi, nutqni aniqlash va sintez qilish, matn tahlili kabi amaliy sohalar uchun ham asosiy omil hisoblanadi. O'zbekistonda AI va raqamli transformatsiya loyihalariga bo'lgan e'tiborning so'nggi yilda 15% ga oshgani [4] bu yo'nalishdagi ishlarni yanada dolzarblashtiradi. Ushbu sharoitda o'zbek tili uchun mukammal til korpusini yaratish nafaqat lingvistik va ilmiy, balki strategik ahamiyatga ega bo'lib qolmoqda. Mavjud global va mahalliy raqamli bo'shliqlar, xususan, o'zbek tili uchun standartlashtirilgan, muvozanatli va vakillik xususiyatiga ega, morfologik, sintaktik va semantik jihatdan to'liq annotatsiyalangan korpusning yo'qligi bir qator muammolarni keltirib chiqarmoqda. Jumladan, o'zbek tilini o'rganishda xorijiy va mahalliy talabalar uchun samarali o'quv materiallari yaratish, yuqori sifatli mashina tarjimasi tizimlarini ishlab chiqish, zamonaviy sun'iy intellekt asosidagi yechimlarni (masalan, chatbotlar, avtomatik referatlash, sentiment tahlili) o'zbek tilida joriy etishda katta to'siqlarga duch kelinmoqda. Shuningdek, adabiy til me'yorlarini saqlash, lug'at boyligini tahlil qilish va til evolyutsiyasini kuzatish uchun ham ishonchli manba yetishmayapti. Bu esa mamlakatning ilmiy-texnologik salohiyatini oshirish hamda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yo'lida muhim vazifa bo'lib qoladi. Mavzuning o'rganilganlik darajasini tahlil qilganimizda, jahon miqyosida til korpuslari naza ...