KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonning tashqi savdo aylanmasi 2023-yilda 60,0 milliard AQSH dollarini tashkil etdi, bu esa yalpi ichki mahsulotning (YaIM) 65% dan ortig'ini tashkil qiladi [1]. Ushbu raqam mamlakat iqtisodiyotining jahon bozoriga integratsiyalashuvi va xalqaro savdoga bog'liqligini yaqqol ko'rsatadi. Shu bilan birga, 2023-yilda O'zbekistonning savdo balansi defitsiti 13,7 milliard AQSH dollariga yetdi, bu esa importning eksportdan sezilarli darajada ustunligini anglatadi va milliy iqtisodiyot uchun jiddiy chaqiriqlarni keltirib chiqaradi [2]. Bunday sharoitda, Merkantilizm va proteksionizm siyosatining ichki sanoatni himoya qilish, eksportni rag'batlantirish va importni optimallashtirish orqali mamlakat iqtisodiy rivojlanishiga ta'siri masalasi nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham dolzarb ahamiyat kasb etadi. Hozirgi globallashuv davrida, ko'plab davlatlar o'z iqtisodiy xavfsizligini ta'minlash va barqaror o'sishga erishish maqsadida turli savdo siyosatlarini qo'llamoqda. Erkin savdo tamoyillarining ustunligiga qaramay, global iqtisodiy inqirozlar, geopolitik tangliklar va texnologik raqobatning kuchayishi fonida proteksionistik choralar qayta ko'rib chiqilmoqda. Xususan, O'zbekistonda ichki bozorning import tovarlari oqimi ostida qolish xavfi, mahalliy ishlab chiqaruvchilarning raqobatbardoshlik darajasini oshirish zarurati hamda savdo balansini yaxshilash kabi muammolar hal etilmagan holda qolmoqda. Shu sababli, merkantilizm va proteksionizm siyosatining iqtisodiy rivojlanishga ta'sirini har tomonlama o'rganish, ularning afzalliklari va kamchiliklarini tahlil qilish hamda O'zbekiston sharoitiga mos optimal yechimlarni taklif etish muhim ahamiyatga ega. Merkantilizm va proteksionizm siyosatining nazariy asoslari va amaliyotlari ko'plab jahon olimlari tomonidan chuqur o'rganilgan. Adam Smit o'zining "Xalqlar boyligining tabiati va sabablari to'g'risida tadqiqot" asarida merkantilizmni tanqid qilib, erkin savdo va iqtisodiy liberalizm g'oyalarini ilgari surgan, bu esa keyinchalik xalqaro iqtisodiy siyosatning asosiy tamoyillaridan biriga aylandi [3]. David Rikardo esa "qiyosiy ustunliklar nazariyasi"ni ishlab chiqdi, bu nazariya davlatlar o'rtasida erkin savdoning foydali ekanligini, hatto bir davlat barcha mahsulotlarni boshqa davlatdan samaraliroq ishlab chiqarsa ham, har bir mamlakat o'ziga nisbatan samaraliroq bo'lgan mahsulotlarni ishlab chiqari ...