KURS ISHI

KIRISH Jahon iqtisodiyotida tovarlar va xizmatlarning umumiy savdo hajmi 2023-yilda 32 trillion AQSH dollaridan oshib, globallashuv jarayonining kuchayib borayotganidan dalolat beradi [1]. Shu bilan birga, O'zbekistonning tashqi savdo aylanmasi 2023-yil yakuniga ko'ra 62,6 milliard dollarni tashkil etdi, bu avvalgi yilga nisbatan 15,8 foizga o'sdi [2]. Ushbu dinamika ichki iqtisodiyotni jahon bozoriga integratsiyalashuvining zaruriy ekanligini ko'rsatadi, ammo shu bilan birga, milliy ishlab chiqaruvchilarni himoya qilish va mamlakat iqtisodiy suverenitetini ta'minlash masalasi ham dolzarb bo'lib qolmoqda. Xususan, O'zbekiston iqtisodiyotida sanoatning o'sish sur'ati 7,8 foizga yetgan bo'lsa-da [2], importning ulushi ayrim tarmoqlarda sezilarli darajada saqlanib qolmoqda, bu esa "infant sanoat" argumentini va mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo'llab-quvvatlash mexanizmlarini qayta ko'rib chiqish zaruratini tug'diradi. Jahon savdosidagi o'zgarishlar, shun'ngdek, proteksionizm va erkin savdo tamoyillari o'rtasidagi nazariy munozaralarni ham yangicha talqin qilishni talab etadi. Aynan shu sababli, merkantilizm va proteksionizm siyosatlarining O'zbekiston kabi rivojlanayotgan iqtisodiyotlar uchun salohiyatini va xatarlarini tahlil qilish bugungi kunning dolzarb ilmiy va amaliy vazifalaridan biridir. Bu siyosatlar, bir tomondan, milliy iqtisodiyotni tashqi shoklardan himoya qilish va mahalliy sanoatni rag'batlantirishga qaratilgan bo'lsa, ikkinchi tomondan, ularning haddan tashqari qo'llanilishi xalqaro savdo munosabatlariga salbiy ta'sir ko'rsatishi va iste'molchilar manfaatlariga ziyon yetkazishi mumkin. Jahon iqtisodiyotida raqobatning tobora kuchayib borayotgan bir sharoitda, O'zbekistonning iqtisodiy rivojlanish strategiyasida ushbu ikki yo'nalishning optimal muvozanatini topish muhim ahamiyat kasb etadi. Shu ma'noda, ushbu kurs ishida merkantilizm va proteksionizmning nazariy asoslarini tahlil qilish hamda ularning O'zbekiston iqtisodiy rivojlanishiga ta'sirini empirik jihatdan o'rganish zamonaviy iqtisodiy siyosatni shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Merkantilizm va proteksionizm siyosatlarining nazariy-metodologik asoslari ko'plab taniqli iqtisodchilar tomonidan o'rganilgan. Adam Smit o'zining "Millatlar boyligi" asarida merkantilizmning ichki savdoni cheklovchi va oltin zaxirasini ortirishga qaratilgan strategiyasini tanqid qilib, erkin savdo va me ...