KURS ISHI

KIRISH Jahon savdo tashkiloti (JST) ma’lumotlariga ko‘ra, global tovarlar va xizmatlar savdosi hajmi 2023-yilda 30 trillion dollardan oshdi [1]. Shu bilan birga, 2023-yilda dunyo yalpi ichki mahsuloti (YaIM) 105 trillion dollardan yuqori bo‘lib, bu ko‘rsatkichda xalqaro savdo ulushining muhim ekanligi ko‘rinib turibdi [2]. O‘zbekiston Respublikasida esa 2023-yilda tashqi savdo aylanmasi 62.6 milliard dollarni tashkil etdi, bu avvalgi yilga nisbatan 28% ga o‘sganligini ko‘rsatadi [3]. Mamlakat YaIMning 2023-yilda 84.4 milliard dollarga yetishi prognoz qilinayotgan bir sharoitda, iqtisodiyotning xalqaro savdo siyosatlariga bog‘liqligi yanada oshmoqda [4]. Eksportni diversifikatsiya qilish va import o‘rnini bosish siyosatining samaradorligi bevosita merkantilizm va proteksionizm tamoyillariga asoslangan qarorlar bilan bog‘liq bo‘lib, bu tendensiyalar mamlakatning barqaror iqtisodiy o‘sishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bugungi kunda jahon iqtisodiyotida geosiyosiy tarangliklar, global qiymat zanjirlaridagi uzilishlar va davlatlarning o‘z milliy manfaatlarini ustuvor bilish tendensiyasi kuchayib bormoqda. Shu sababli, proteksionizm va merkantilizm elementlari bilan bog‘liq siyosatlar qayta kun tartibiga chiqmoqda. Masalan, energiya resurslari, oziq-ovqat mahsulotlari va yuqori texnologiyali tovarlar ta’minotidagi global muammolar har bir mamlakatni o‘z ichki bozorini himoya qilish va eksport salohiyatini oshirishga majburlamoqda. O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlar uchun bu kabi siyosatlarni to‘g‘ri baholash, ularning uzoq muddatli oqibatlarini tahlil qilish va milliy iqtisodiy rivojlanish strategiyasiga moslashgan samarali yondashuvlarni ishlab chiqish o‘ta dolzarb ahamiyat kasb etadi. Aks holda, noto‘g‘ri proteksionistik choralar ichki ishlab chiqarish samaradorligini pasaytirib, iste’molchilar uchun tovarlar narxini oshirishi, yoki o‘z navbatida, eksportni rag‘batlantirishdagi sustkashlik tashqi bozorlarda raqobatbardoshlikni yo‘qotishga olib kelishi mumkin. Merkantilizm va proteksionizm siyosatining iqtisodiy rivojlanishga ta’siri masalasi jahon iqtisodiy nazariyasida uzoq vaqtdan beri muhokama qilinib keladi. Adam Smit o‘zining “Xalqlar boyligi tabiati va sabablari to‘g‘risida tadqiqot” (1776) asarida merkantilizmni tanqid qilib, erkin savdo va mehnat taqsimoti orqali umumiy farovonlikka erishish mumkinligini ta’kidlagan [5]. Devid Rikardo o‘zin ...