KURS ISHI

KIRISH Togʻ jinslari mexanikasi fanining asosiy yoʻnalishlaridan biri boʻlgan metamorfik togʻ jinslari kategoriyasini aniqlash neft-gaz, togʻ-kon sanoati va qurilish sohalarida muhim ahamiyatga ega. Jahon miqyosida konchilik sanoati bozori hajmi 2023-yilda 2.5 trillion AQSh dollariga yetib, 2028-yilga borib yillik oʻrtacha 4.5% oʻsishi kutilmoqda [1]. Bu oʻsish ayniqsa geologik tadqiqotlar va togʻ jinslarining xususiyatlarini aniq baholashga boʻlgan talabni oshiradi. Oʻzbekistonda esa 2023-yilda togʻ-kon sanoati yalpi ichki mahsulotning taxminan 11% ini tashkil etdi, bu koʻrsatkich soʻnggi besh yilda oʻrtacha 8% ga oʻsishni koʻrsatdi [2]. Jumladan, mis, oltin, uran va boshqa foydali qazilmalarni qazib olish hajmi sezilarli darajada oshib, kon inshootlari barpo etishda metamorfik togʻ jinslarining mustahkamlik xususiyatlarini toʻgʻri aniqlash zaruriyati keskinlashdi. Bunday sharoitda, metamorfik jinslarning kategoriyasini aniq va ilmiy asoslangan holda belgilash, loyihalash va qurilish jarayonlarining xavfsizligi hamda samaradorligini taʼminlash uchun asosiy omil hisoblanadi. Metamorfik togʻ jinslarining kategoriyasini aniqlash nafaqat nazariy bilimni talab qiladi, balki amaliy geologiya, togʻ jinslari mexanikasi va muhandislik geologiyasining kesishgan nuqtasida turuvchi murakkab masaladir. Hozirgi kunda, togʻ jinslarining xususiyatlarini notoʻgʻri baholash oqibatida yuzaga keladigan avariyalar va texnogen falokatlar xalqaro miqyosda 30-40% gacha qurilish loyihalarining kechikishiga yoki qoʻshimcha xarajatlarga olib kelmoqda [3]. Oʻzbekiston sharoitida ham seysmik faollik yuqori boʻlgan hududlarda togʻ jinslari massivlarining turgʻunligini taʼminlash, yer osti inshootlari va tonnellarni loyihalashda metamorfik jinslarning xususiyatlarini chuqur oʻrganish dolzarb hisoblanadi. Metamorfik jinslarning murakkab mineralogik tarkibi, strukturasi va teksturasi, shuningdek ularning yuqori harorat va bosim ostida oʻzgarishi, ularni toʻgʻri kategoriyalashni qiyinlashtiradi va bu sohada hal etilmagan bir qator muammolarni keltirib chiqaradi, masalan, deformatsiya mexanizmlarini aniq bashorat qilish va ularning uzoq muddatli xususiyatlarini prognozlash. Mavzuning oʻrganilganlik darajasi boʻyicha dunyo miqyosida bir qator olimlar metamorfik togʻ jinslarining tasnifi va mexanik xususiyatlarini oʻrganishga katta hissa qoʻshganlar. **Hoek E.** (1983) togʻ jinslari massivi ...