KURS ISHI

KIRISH Bugungi kunda mikroiqtisodiy ko'rsatkichlar iqtisodiy siyosatni shakllantirish va biznes qarorlarini qabul qilishda hal qiluvchi rol o'ynamoqda. O'zbekistonda 2023-yilda aholi jon boshiga YaIM 3000 AQSH dollaridan oshdi va mamlakat iqtisodiyoti 6% dan yuqori o'sish sur'atini ko'rsatmoqda [1]. Bu o'sish dinamikasi asosan ichki iste'mol va investitsiyalar hisobiga yuzaga kelmoqda, biroq iqtisodiyotning mikro darajadagi barqarorligini ta'minlash uchun iste'mol narxlari indeksi (INI) kabi ko'rsatkichlarning doimiy tahlili zarur. Masalan, 2023-yilda O'zbekistonda yillik inflyatsiya darajasi 9,2% ni tashkil etdi [2], bu esa uy xo'jaliklari xarid qobiliyatiga sezilarli ta'sir ko'rsatdi va inflyatsion bosimlarni kamaytirish bo'yicha samarali mikroiqtisodiy choralarni talab qiladi. Shuningdek, 2023-yilda chakana savdo aylanmasi hajmi 380 trillion so‘mga yetdi [3], bu iste'molchilar xulq-atvori va narx dinamikasini chuqur o'rganishning ahamiyatini yana bir bor tasdiqlaydi. Mikroiqtisodiy ko'rsatkichlar bozorlarning samaradorligini, firmalarning raqobatbardoshligini va iste'molchilarning farovonligini aks ettiradi. Bu ko'rsatkichlarni tahlil qilish orqali iqtisodiy subyektlar resurslarni optimal taqsimlash, risklarni boshqarish va kelajakdagi tendensiyalarni prognoz qilish imkoniyatiga ega bo'ladilar. Biroq, O'zbekiston kabi rivojlanayotgan iqtisodiyotlarda mikroiqtisodiy ko'rsatkichlarni tahlil qilishda metodologik muammolar, ma'lumotlarning yetarli emasligi va bozor mexanizmlarining o'ziga xos xususiyatlari bilan bog'liq murakkabliklar mavjud. Xususan, kichik va o'rta biznes segmentida ishlab chiqarish hajmi, narxlar va foydalilik ko'rsatkichlarini tizimli monitoring qilish va tahlil qilishda bo'shliqlar mavjud bo'lib, bu iqtisodiy siyosatning ushbu sektordagi samaradorligini pasaytiradi. Mikroiqtisodiy nazariya va ko'rsatkichlarni tahlil qilish bo'yicha ilmiy tadqiqotlar jahon miqyosida uzoq tarixga ega. Alfred Marshall (1890) o'zining "Iqtisodiyot tamoyillari" asarida talab va taklif egri chiziqlari, marjinal foydalilik va bozor muvozanati tushunchalarini chuqur tahlil qilib, zamonaviy mikroiqtisodiyotga asos soldi [5]. Milton Fridman (1956) pul massasi va inflyatsiya o'rtasidagi bog'liqlikni o'rganib, monetarist nazariyaning rivojlanishiga ulkan hissa qo'shdi va pul siyosatining mikroiqtisodiy ta'sirlarini asoslab berdi [6]. Gari Bekker (1964) inson kapi ...