KURS ISHI

KIRISH Molekulyar fizikada statistik metodlarning ilmiy tadqiqotlarda qo'llanilishi mavzusi nafaqat nazariy ahamiyatga ega, balki amaliy jihatdan ham juda dolzarbdir. Global miqyosda materialshunoslik va nanoteknologiyalar bozori 2023-yilda 400 milliard AQSH dollarini tashkil etgan bo‘lib [1], bu sohalarning rivojlanishida moddalarning mikroskopik xususiyatlarini tushunish va bashorat qilish markaziy o'rin tutadi. O'zbekistonda esa ilmiy tadqiqotlarga yo'naltirilgan davlat byudjeti xarajatlari yalpi ichki mahsulotning 0.25% dan oshdi [2], bu esa ilm-fanni, xususan, molekulyar fizika sohasidagi izlanishlarni qo'llab-quvvatlashga bo'lgan e'tiborni ko'rsatadi. Bu o'zgarishlar, shuningdek, yuqori samarali materiallar yaratish, dori vositalarini loyihalash va yangi texnologiyalarni ishlab chiqishda statistik metodlarning rolini yanada kuchaytirmoqda. Xususan, farmatsevtika sanoatida dori-darmonlar molekulyar tuzilishini tushunish orqali yangi preparatlarning samaradorligini 20-30% ga oshirish mumkinligi ko'rsatilgan [3]. Ushbu mavzu, moddiy tizimlarning murakkab mikroskopik xususiyatlarini makroskopik darajadagi xatti-harakatlari bilan bog'lashda yechilmagan muammolar mavjudligi sababli hozirgi kunda alohida ahamiyat kasb etadi. Molekulyar dinamika va Monte-Karlo usullari yordamida simulyatsiyalar murakkab tizimlarning xatti-harakatlarini bashorat qilishda sezilarli yutuqlarga erishgan bo'lsa-da, katta hajmdagi ma'lumotlarni tahlil qilish va nazariy modellarni amaliyotga tatbiq etishda hali ham jiddiy qiyinchiliklar mavjud [4]. Masalan, polimerlar va bio-molekulalarning fazaviy o'tishlari yoki o'z-o'zidan yig'ilish jarayonlarini statistik metodlar yordamida to'liq tushunish va boshqarish imkoniyatlari hali ham cheklangan. Ushbu tadqiqot, aynan shu bo'shliqlarni to'ldirishga, ya'ni statistik metodlarning nazariy asoslarini amaliy qo'llanishlari bilan uyg'unlashtirishga qaratilgan bo'lib, bu sohadagi muammolarga yechim topishga xizmat qiladi. Molekulyar fizikada statistik metodlarning o'rganilganlik darajasi xalqaro miqyosda ancha yuqori bo'lib, ko'plab olimlar bu sohada muhim kashfiyotlar qilganlar. Ludwig Boltzmann (1872) o'zining mashhur Boltzmann tenglamasi [5] va termodinamik ehtimollik konsepsiyasi orqali gazlarning mikroskopik holatlari bilan makroskopik termodinamik xossalari o'rtasidagi bog'liqlikni isbotladi. Josiah Willard Gibbs (1902) statistik mexan ...