KURS ISHI

KIRISH Monopoliyaga qarshi siyosatning iqtisodiy natijalari mavzusidagi ushbu kurs ishi Iqtisodiyot Nazariyasi fanining muhim yoʻnalishlaridan biri boʻlib, hozirgi kunda iqtisodiy rivojlanish va bozor samaradorligini taʼminlashda alohida ahamiyat kasb etadi. Oʻzbekiston Respublikasida 2023-yilda tovarlar va xizmatlar umumiy hajmida monopol korxonalar ulushi 17,2% ni tashkil etdi [1]. Bu koʻrsatkich 2022-yilga nisbatan 1,5% ga kamaygan boʻlsada, monopoliyaga qarshi kurashish va raqobatni rivojlantirish borasida hali bajarilishi lozim boʻlgan ishlar koʻpligini koʻrsatadi [2]. Jahon iqtisodiyotida esa raqobatni cheklovchi amaliyotlar tufayli yillik global iqtisodiy yoʻqotishlar taxminan 2-3 trillion dollarni tashkil etishi mumkinligi baholanadi [3]. Xususan, G7 davlatlarida iqtisodiy oʻsishning taxminan 0,5%i raqobatni buzuvchi harakatlar natijasida boy beriladi [4]. Raqobatni rivojlantirish va isteʼmolchilar huquqlarini himoya qilish davlat siyosatining ustuvor yoʻnalishlaridan biri hisoblanadi. Bugungi kunda jahon iqtisodiyotida texnologik inqiloblar va globallashuv jarayonlari bozor tuzilmalariga jiddiy taʼsir koʻrsatmoqda. Yirik kompaniyalarning birlashishi va oʻzlashtirishi natijasida baʼzi sohalarda monopolistik tendensiyalar kuchaymoqda. Raqobat muhitining buzilishi innovatsiyalarni sekinlashtirib, narxlar oshishiga, sifat pasayishiga va isteʼmolchilar tanlovining cheklanishiga olib keladi. Oʻzbekistonda ham xususan energetika, telekommunikatsiya va transport kabi strategik tarmoqlarda davlat monopoliyalarining saqlanib qolishi hamda ayrim bozorlarda oligopolistik tuzilmalarning shakllanishi iqtisodiy samaradorlikni oshirishga toʻsiq boʻlmoqda. Masalan, 2023-yilda "Oʻztransgaz" AJ va "Hududiy elektr tarmoqlari" AJ kabi yirik davlat korxonalarining bozordagi ulushi mos ravishda 98% va 95% dan oshgan [5]. Bu holat mazkur mavzuning bugungi iqtisodiy sharoitda yanada dolzarb ekanligini koʻrsatadi va uning iqtisodiy natijalarini chuqur tahlil qilishni, samaradorlikni oshirish yoʻllarini izlashni taqozo etadi. Monopoliyaga qarshi siyosatning nazariy va amaliy jihatlari boʻyicha jahon iqtisodiyoti adabiyotida keng qamrovli tadqiqotlar olib borilgan. Adam Smit oʻzining "Xalqlar boyligi" asarida bozor mexanizmining "koʻrinmas qoʻli" orqali erkin raqobatning afzalliklarini yoritib bergan va monopoliyalarning iqtisodiyotga salbiy taʼsirini taʼkidlagan [6]. Alfre ...