KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda global raqamli bozor hajmi 8,5 trillion dollarni tashkil etdi [1]. Oʻzbekistonda esa 2023-yil yakunlari boʻyicha yalpi ichki mahsulot (YIM) tarkibida kichik biznesning ulushi 54,9% ga yetdi, bu soʻnggi besh yildagi eng yuqori koʻrsatkichdir [2]. Shu bilan birga, 2023-yilda mamlakatda tadbirkorlik subyektlari soni 560 mingdan oshib, faoliyat yuritayotgan korxonalar soni 67 mingga koʻpaydi [3]. Ushbu raqamlar mamlakat iqtisodiyotida bozor munosabatlarining chuqurlashib borayotganini va raqobat muhitining ahamiyati tobora ortib borayotganini koʻrsatadi. Raqobat va monopoliya muammosi har qanday bozor iqtisodiyotining asosiy harakatlantiruvchi kuchlaridan biri boʻlib, u iqtisodiy oʻsish, innovatsiyalar rivoji va isteʼmolchilar farovonligiga bevosita taʼsir koʻrsatadi. Shu sababli, ushbu mavzuni chuqur tahlil qilish, ayniqsa Oʻzbekistonning hozirgi iqtisodiy islohotlar sharoitida muhim nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadi. Hozirgi globallashuv va raqamlashtirish sharoitida raqobat muhitining barqarorligi va adolatliligi innovatsion iqtisodiyotni shakllantirishning hal qiluvchi omiliga aylanmoqda. Oʻzbekistonda davlat korxonalarini transformatsiya qilish, bozor mexanizmlarini joriy etish va kichik biznesni qoʻllab-quvvatlashga qaratilgan keng koʻlamli islohotlar amalga oshirilayotgan bir paytda, raqobatni cheklovchi amaliyotlar va tabiiy monopoliya sharoitlari iqtisodiy oʻsishga toʻsiq boʻlishi mumkin. Masalan, Oʻzbekiston Respublikasi Monopoliyaga qarshi kurash qoʻmitasining maʼlumotlariga koʻra, 2022-yilda aniqlangan raqobatni buzish holatlari soni 2021-yilga nisbatan 15% ga oshgan [4]. Bu esa mamlakatda raqobat muhitini baholash, uni takomillashtirish boʻyicha aniq mexanizmlarni ishlab chiqish va monopolistik amaliyotlarning salbiy oqibatlarini kamaytirish dolzarb vazifa ekanligini anglatadi. Mavjud muammolar qatoriga bozorlarning yuqori konsentratsiyasi, maʼlum tarmoqlardagi davlat ishtirokining yuqoriligi va raqobat qonunchiligini amaliyotga tatbiq etishdagi qiyinchiliklar kiradi. Raqobat va monopoliya nazariyasining oʻrganilganlik darajasi xalqaro miqyosda ancha yuqori boʻlib, koʻplab yetuk iqtisodchilar ushbu sohada chuqur tadqiqotlar olib borganlar. Adam Smit (1776) "Koʻrinmas qoʻl" kontseptsiyasini taqdim etib, erkin bozor raqobati iqtisodiyotni eng samarali yoʻl bilan boshqarishini isbotlagan [5]. Alfred Marshall (1890) bozor muvoza ...