KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida 2023-yilda iqtisodiy o‘sish 6%ni tashkil etgan bo‘lsa-da, ayrim sohalarda bozor konsentratsiyasi yuqoriligicha qolmoqda [1]. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Monopoliyaga qarshi kurash qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, telekommunikatsiya, energetika va avtomobil sanoati kabi strategik tarmoqlarda 3 tadan ortiq kompaniya bozorning 70% dan ortig‘ini nazorat qiladi [2]. Bu holat tovar va xizmatlar narxlarining sun’iy ravishda oshishiga, innovatsiyalarning sekinlashishiga va iste’molchilar tanlovining cheklanishiga olib kelishi mumkin. Masalan, 2022-yilda monopol mavqedagi korxonalar tomonidan ishlab chiqarilgan mahsulotlarning o‘rtacha narxi raqobatbardosh bozorlardagi shunga o‘xshash mahsulotlar narxidan 15-20% yuqori bo‘lgan [3]. Ushbu holat mamlakatning iqtisodiy barqarorligi va aholi farovonligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi, shu bois monopoliyaga qarshi siyosatning iqtisodiy natijalarini chuqur tahlil qilish va uni takomillashtirish bugungi kunda juda dolzarb masaladir. Monopoliyaga qarshi siyosatning samaradorligi milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirish, resurslardan oqilona foydalanish va iste’molchilar huquqlarini himoya qilish uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Global iqtisodiyotda raqobat muhitini ta’minlashga qaratilgan harakatlar kuchayib borayotgan bir paytda, O‘zbekistonning jahon bozorlariga integratsiyalashuvi ham ushbu sohadagi islohotlarni talab qiladi. Hozirgi kunda monopoliyaga qarshi siyosatni amalga oshirishda qonunchilik bazasining yetarlicha rivojlanmaganligi, uning amaliy ijrosidagi mexanizmlar va ta’sirchanlik darajasining pastligi kabi muammolar mavjud. Ayniqsa, raqamli iqtisodiyot rivojlanishi bilan birga paydo bo‘layotgan yangi bozor tuzilmalari va raqobatni cheklovchi xatti-harakatlar, masalan, platforma monopoliyalari masalasi, an’anaviy monopoliyaga qarshi siyosat doirasida samarali hal etilmagan. Shu bois, ushbu kurs ishi monopoliyaga qarshi siyosatning iqtisodiy natijalarini har tomonlama baholash va uni takomillashtirish bo‘yicha aniq tavsiyalar ishlab chiqishga qaratilgan. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi bo‘yicha jahon miqyosida ko‘plab taniqli olimlar monopoliyaga qarshi siyosatning nazariy va amaliy jihatlarini chuqur tadqiq etganlar. Alfred Marshall (1890) o‘zining “Iqtisodiyot tamoyillari” asarida bozor strukturalari va ularning samaradorligini tahlil qilib, monopoliya va ra ...