KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda yalpi ichki mahsulotning (YAIM) ijtimoiy soha xarajatlariga ulushi 2022-yilda 10,5%ni tashkil etgan bo‘lib, bu ko‘rsatkich rivojlangan mamlakatlardagi o‘rtacha 15-20%dan sezilarli darajada past hisoblanadi [1]. Xususan, sog‘liqni saqlashga yo‘naltirilgan davlat xarajatlari 2022-yilda YAIMning 3,2%ini tashkil etgan bo‘lsa, ta’lim xarajatlari 6,3%ga yetgan [2]. Shu bilan birga, mulkchilik munosabatlarining diversifikatsiyasi va xususiy sektorning ijtimoiy sohadagi ishtiroki 2023-yilda 15%ga ortgan bo‘lib, bu ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirishga qaratilgan investitsiyalarning 8%ini tashkil etgan [3]. Global miqyosda esa, ijtimoiy soha uchun davlat-xususiy sherikchilik (DXSh) loyihalari hajmi 2023-yilda 200 milliard AQSH dollaridan oshgan [4]. Ushbu statistik ma’lumotlar mulkchilik munosabatlari va ijtimoiy soha o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikning naqadar muhimligini va uning iqtisodiy rivojlanishga bevosita ta’sirini yaqqol ko‘rsatadi. Mulkchilik munosabatlari ijtimoiy sohani rivojlantirishning asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Jamiyatda samarali va adolatli mulkchilik tizimining mavjudligi ta’lim, sog‘liqni saqlash, ijtimoiy himoya kabi sohalarga investitsiyalarni jalb qilish, resurslardan oqilona foydalanish va xizmatlar sifatini oshirish uchun zamin yaratadi. Hozirgi kunda O‘zbekistonda ijtimoiy sohada davlat ulushining yuqoriligi, xususiy investitsiyalar hajmining yetarli emasligi, institutsional islohotlarning sekinligi kabi muammolar mavjud. Bu esa, ijtimoiy soha infratuzilmasini modernizatsiya qilish, xizmatlarning sifatini yaxshilash va aholining ulardan qoniqish darajasini oshirishga to‘sqinlik qilmoqda. Shuning uchun, mulkchilik munosabatlarini tahlil qilish, ularning ijtimoiy soha rivojlanishiga ta’sirini baholash va shu asosda samarali tavsiyalar ishlab chiqish bugungi kunning dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi. Mulkchilik munosabatlari va ijtimoiy soha muammolarini o‘rganishga bag‘ishlangan ilmiy ishlar jahon iqtisodiy adabiyotida muhim o‘rin egallaydi. Masalan, D. North (1990) o‘z tadqiqotlarida institutsional iqtisodiyotning ahamiyatini ko‘rsatib, mulkchilik huquqlarining aniq belgilanishi iqtisodiy o‘sish uchun asos ekanligini isbotlagan [5]. O. Williamson (1985) tranzaksiya xarajatlari nazariyasini rivojlantirib, mulkchilik shakllarining tanloviga ta’sir etuvchi omillarni tahlil qilgan va shaxsiy mulkchilikning ...