KURS ISHI

KIRISH Mulkchilik munosabatlari iqtisodiy tizimning asosini tashkil etuvchi, ishlab chiqarish vositalari va mahsulotlarga bo‘lgan ijtimoiy munosabatlar tizimidir. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda mulkchilik munosabatlarini erkinlashtirish va isloh qilish borasida sezilarli qadamlar tashlandi. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda xususiy sektorning yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 82.5% ga yetdi [1], bu 2017-yilga nisbatan 15.3 foiz punktga yuqoridir [2]. Xorijiy investitsiyalarni jalb qilish bo‘yicha esa 2023-yilda qariyb 9.8 milliard AQSh dollari miqdoridagi to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar o‘zlashtirildi, bu ko‘rsatkich 2017-yildagi 2.3 milliard dollardan ancha ko‘pdir [3]. Shu bilan birga, 2023-yil yakunlariga ko‘ra, davlat ishtirokidagi korxonalar soni 2020-yilga nisbatan 20% ga qisqartirilib, xususiylashtirish jarayonlari faol olib borilmoqda [4]. Bu raqamlar mulkchilik munosabatlarining iqtisodiy rivojlanishdagi hal qiluvchi rolini yaqqol ko‘rsatadi va ularni chuqur tahlil qilish zaruratini asoslaydi. Bugungi kunda mulkchilik munosabatlari tizimini yanada takomillashtirish, xususiy mulk himoyasini kuchaytirish va kapital bozorlarini rivojlantirish orqali mamlakat iqtisodiyotining barqaror o‘sishini ta’minlash dolzarb muammolardan biridir. O‘zbekistonda mulkchilik shakllarining xilma-xilligi oshgan bo‘lsada, mulkni huquqiy himoya qilish mexanizmlari, xususiylashtirishdan keyingi samaradorlikni oshirish, shuningdek, davlat ishtirokidagi korxonalarni isloh qilish bilan bog‘liq bir qator hal etilmagan masalalar mavjud [5]. Institutsional iqtisodiyot nuqtai nazaridan mulk huquqlarining aniq belgilanishi va himoya qilinishi iqtisodiy agentlarning investitsiya faolligini rag‘batlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi [6]. Shuning uchun, mulkchilik munosabatlarining nazariy asoslarini tahlil qilish, xalqaro tajribani o‘rganish va O‘zbekiston sharoitida ularni samaradorligini oshirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish zarurati mavjud. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi bo‘yicha jahon iqtisodiyotida mulkchilik munosabatlari klassik iqtisodchilar tomonidan keng yoritilgan. Adam Smit (1776) o‘zining "Xalqlar boyligining tabiati va sabablari to‘g‘risida tadqiqot" asarida xususiy mulkning iqtisodiy erkinlik va bozor mexanizmlarining asosiy elementi ekanligini ta’kidl ...