KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda iste'mol narxlari indeksi (INI) 8.77% ni tashkil etdi [1], bu aholining real daromadlariga va iqtisodiy barqarorlikka bevosita ta'sir ko'rsatadi. Global miqyosda esa, Xalqaro Valyuta Jamg'armasi (IMF) hisobotlariga ko'ra, 2023-yilda o'rtacha global inflyatsiya darajasi 6.9% ga yetdi [2], bu esa xalqaro savdo va investitsiyalar uchun narx shakllanishining murakkabligini yanada oshirdi. Xususan, neft narxlarining 2022-yilda barreliga 100 AQSh dollaridan oshgani [3] va xalqaro oziq-ovqat narxlari indeksining 2023-yil oxirida 120 punktga yetgani [4] tovarlar va xizmatlar narxlarining global zanjirida sezilarli o'zgarishlarga sabab bo'ldi. Ushbu raqamlar narx va uning shakllanishi mexanizmlarini chuqur o'rganish, uning iqtisodiy siyosatdagi rolini qayta ko'rib chiqish hamda barqaror rivojlanishni ta'minlashda narx nazorati va tartibga solishning ahamiyatini ko'rsatadi. Bugungi shiddatli globallashuv va raqamlashtirish sharoitida narx shakllanishi nafaqat makroiqtisodiy barqarorlikni ta'minlash, balki mikroiqtisodiy darajada korxonalar raqobatbardoshligini oshirish va aholi turmush darajasini yaxshilash uchun ham fundamental ahamiyatga ega. Bozorlarda narx konyunkturasi doimiy o'zgarib turishi, ayniqsa, O'zbekistonning ochiq iqtisodiyotga o'tish jarayonida import va eksport narxlarining o'zgaruvchanligi ichki narx darajasiga bevosita ta'sir ko'rsatmoqda [5]. Shuningdek, respublikada sanoatni modernizatsiya qilish, qishloq xo'jaligini isloh qilish va xizmat ko'rsatish sohasini rivojlantirish dasturlari amalga oshirilayotgan bir paytda, ishlab chiqarish xarajatlari, talab va taklif o'rtasidagi muvozanatni saqlash, spekulyativ narx o'sishining oldini olish kabi muammolar dolzarb bo'lib qolmoqda. Bu esa narx siyosatini samarali boshqarish, shakllanish mexanizmlarini chuqur tahlil qilish va ularni takomillashtirish bo'yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqishni taqozo etadi. Narx va uning shakllanishi masalalari iqtisodiy nazariyaning eng qadimgi va fundamental muammolaridan biri bo'lib, turli davrlarda ko'plab xorijiy olimlar tomonidan tadqiq qilingan. Klassik iqtisodiy maktab vakillaridan Adam Smit (1776) o'zining "Xalqlar boyligi tabiati va sabablari to'g'risida tadqiqot" asarida mehnat qiymati nazariyasini ilgari surib, narxni tovar ishlab chiqarishga sarflangan mehnat m ...