KURS ISHI

KIRISH Narx – bu iqtisodiy jarayonlarning eng markaziy elementlaridan biri bo‘lib, bozor iqtisodiyotining harakatlantiruvchi kuchidir. U ishlab chiqaruvchi va iste’molchi o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni belgilab, resurslarning samarali taqsimlanishida, ishlab chiqarish hajmlarining optimallashuvida hamda iqtisodiy o‘sish sur’atlarini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Bugungi globallashuv sharoitida narxlarning shakllanishi tobora murakkab tus olib, ichki va tashqi omillarning o‘zaro ta’siri natijasida doimiy o‘zgarishlarga uchramoqda. Jumladan, 2023-yilda O‘zbekistonda iste'mol narxlari indeksi (INI) 8,7% ni tashkil etdi [1], bu keyingi yillarda mamlakat iqtisodiyotining barqaror rivojlanishi uchun narx siyosatini chuqur tahlil qilish va samaradorligini oshirish zarurligini ko‘rsatadi. Jahon bozorida esa, 2023-yil oxiriga kelib global inflyatsiya darajasi o‘rtacha 5,8% ga yetdi [2], bu esa xalqaro savdo va investitsiya jarayonlariga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Narxlar dinamikasining o‘zgaruvchanligi aholining turmush darajasiga, korxonalarning raqobatbardoshligiga va davlatning iqtisodiy barqarorligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi, mazkur mavzuning dolzarbligini yanada oshiradi. Mavzu nafaqat makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash, balki mikroiqtisodiy darajada korxonalar rentabelligini oshirish va aholi farovonligini yaxshilash nuqtai nazaridan ham alohida ahamiyatga ega. Hozirgi kunda O‘zbekistonda narx shakllanishi jarayonida qator muammolar mavjud. Xususan, ichki bozorda monopolistik tendensiyalar, importga qaramlik, ishlab chiqarish xarajatlarining yuqoriligi va ichki raqobat muhitining yetarli emasligi narxlarning oshishiga sabab bo‘lmoqda [3]. Masalan, oziq-ovqat mahsulotlari narxlarining o‘sish sur’atlari 2023-yilda 9,8% ni tashkil etdi [1], bu esa aholining xarid qobiliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Shuningdek, narxlarni belgilashda shaffoflikning yetishmasligi va iste’molchilar huquqlarining to‘liq himoya qilinmagani ham dolzarb muammolar qatoriga kiradi. Mazkur omillar iqtisodiyot nazariyasi doirasida narx va uning shakllanishi mexanizmlarini chuqur tadqiq etish, amaliy tahlillar asosida samarali yechimlar va tavsiyalar ishlab chiqishni taqozo etadi. Narx va uning shakllanishi masalasi iqtisodiyot nazariyasida eng ko‘p o‘rganilgan mavzulardan biri bo‘lib, unga ko‘plab jahon va milliy olimlar o‘z hissalarini qo‘shgan. Adam Smit (1776) o‘zining ...