KURS ISHI

KIRISH Natural xoʻjalik, mahsulot oʻz ehtiyojini qondirish uchun ishlab chiqariladigan, eng qadimgi iqtisodiy shakllardan biri boʻlib, hozirgi kunda ham ayrim mintaqalar va sohalarda saqlanib qolgan. Biroq, globallashuv va texnologik taraqqiyotning shiddatli surʼatlari sharoitida, tovar xoʻjaligining ustunligi tobora ortib bormoqda, bu esa resurslarning samarali taqsimlanishini va iqtisodiy oʻsishni taʼminlaydi. Oʻzbekiston Respublikasida 2023-yilda yalpi ichki mahsulotning 6.0% ga oʻsishi [1] va investitsiyalar hajmining 22.7% ga oshishi [1], mamlakat iqtisodiyotining tovar xoʻjaligi tamoyillari asosida jadallik bilan rivojlanayotganini koʻrsatadi. Qishloq xoʻjaligida ham chuqur oʻzgarishlar kuzatilmoqda; masalan, agrar klasterlarning soni 2022-yilda 100 tadan oshib, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarining qayta ishlash darajasini 25% ga yetkazdi [2], bu esa mahsulotlarni nafaqat oʻz ehtiyojlari uchun, balki bozorga yoʻnaltirish tendensiyasini kuchaytiradi. Shu bilan birga, jahon miqyosida, 2023-yilda global tovar savdosi hajmi 28 trillion dollardan oshib, oʻrtacha 1.7% ga oʻsdi [3], bu esa tovar xoʻjaligining jahon iqtisodiyotidagi hal qiluvchi rolini yana bir bor tasdiqlaydi. Ushbu mavzu bugungi kunda ayniqsa dolzarbdir, chunki Oʻzbekiston iqtisodiyoti chuqur tarkibiy islohotlar bosqichini boshdan kechirmoqda, natural xoʻjalikning qoldiqlarini minimallashtirish va bozor iqtisodiyoti tamoyillarini toʻliq joriy etishga intilmoqda. Koʻplab qishloq hududlarida hali ham natural xoʻjalik elementlari saqlanib qolgan boʻlib, bu resurslarning samarasiz ishlatilishiga, innovatsiyalarning sekinlashishiga va aholi daromadlarining past boʻlishiga olib kelmoqda. Masalan, Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligida band boʻlgan aholining taxminan 15% i hali ham oʻz tomorqa uchastkalarida ishlab chiqarilgan mahsulotlarning asosiy qismini oʻz ehtiyojlari uchun sarflaydi [4], bu esa bozorga chiqish imkoniyatlarini cheklaydi. Ushbu holat ishlab chiqarish hajmiga salbiy taʼsir koʻrsatib, tovar almashinuvini susaytiradi va iqtisodiyotning raqobatbardoshligini pasaytiradi. Shu sababli, natural xoʻjalikdan tovar xoʻjaligiga oʻtish jarayonining mexanizmlarini chuqur oʻrganish, ularning samaradorligini oshirish va Oʻzbekiston sharoitlariga moslashtirish dolzarb vazifalardan biridir. Mavzuning oʻrganilganlik darajasi boʻyicha jahon olimlari tomonidan keng qamrovli tadqiqotlar olib borilgan. Ada ...