KURS ISHI

KIRISH Neftni qayta ishlash sanoati global energetika tizimining asosiy tayanchlaridan biri bo‘lib, jahon iqtisodiyotining barqaror rivojlanishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. 2023-yilda global neft bozori hajmi 2,5 trillion AQSh dollarini tashkil etgan holda, qayta ishlash quvvatlariga bo‘lgan talab ortib bormoqda [1]. Prognozlarga ko‘ra, 2030-yilga borib bu ko‘rsatkich 3,2 trillion AQSh dollariga yetishi kutilmoqda, bu esa ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va energiya sarfini optimallashtirish zaruratini yanada kuchaytiradi [2]. O‘zbekiston Respublikasida neft va gaz sanoati iqtisodiyotning yetakchi tarmoqlaridan biri bo‘lib, mamlakat yalpi ichki mahsulotining (YAIM) qariyb 10-12% ini tashkil etadi [3]. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 9-yanvardagi "Neft-gaz tarmog‘ini barqaror rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida"gi PQ-16-son qarorida neftni chuqur qayta ishlash texnologiyalarini modernizatsiya qilish, xususan, atmosfera bosimida fraksiyalash qurilmalari samaradorligini oshirish vazifasi belgilangan [4]. Bugungi kunda O‘zbekistondagi neftni qayta ishlash zavodlarining mavjud quvvatlari yiliga 9,8 million tonna xom neftni qayta ishlash imkoniyatiga ega bo‘lsa-da, bu quvvatlardan samarali foydalanish va mahsulot sifatini oshirish dolzarb masala bo‘lib qolmoqda [5]. Neftni atmosfera bosimida fraksiyalash jarayonining asosiy elementi bo‘lgan rektifikatsiya kolonnasi ishlashini optimallashtirish nafaqat mahsulot chiqishini oshirish, balki energiya samaradorligini yaxshilash va atrof-muhitga ta’sirini kamaytirish nuqtai nazaridan ham muhimdir. Kolonnalarning noto‘g‘ri ishlashi yoki optimallashtirilmagan rejimlarda faoliyat yuritishi energiya sarfini o‘rtacha 15-20% ga oshirishi mumkin, bu esa ishlab chiqarish xarajatlarining sezilarli darajada ko‘payishiga olib keladi [6]. Bundan tashqari, fraksiyalarning sifati va chiqishi kolonna ishining barqarorligiga bevosita bog‘liq bo‘lib, ushbu jarayonning har bir bosqichini chuqur tahlil qilish va optimallashtirish iqtisodiy jihatdan katta foyda keltiradi. Mavjud tizimlarda samaradorlikni oshirish imkoniyatlari mavjud bo‘lib, ular ko‘pincha ilg‘or modellashtirish, simulyatsiya va jarayonlarni avtomatlashtirish usullarini talab qiladi. Neftni fraksiyalash jarayonlarining nazariy va amaliy asoslari bo‘yicha dunyo miqyosida ko‘plab ilmiy tadqiqotlar o‘tkazilgan. Masalan, P. X. S. K. A. L. N ...