KURS ISHI

KIRISH Nikotin – piridin va pirolidin halqalaridan tashkil topgan alkaloid bo‘lib, nafaqat toksik modda sifatida, balki potentsial farmakologik agent va organik sintez uchun muhim boshlang‘ich birikma sifatida ham ilmiy jamoatchilik e’tiborini tortib kelmoqda. Jahon tamaki bozori hajmi 2023-yilda 945,6 milliard dollarga yetgan va 2030-yilgacha yillik o‘sish sur’ati (CAGR) 3,1% ni tashkil etishi kutilmoqda [1]. Bu ko‘rsatkich, nikotinning keng iste’mol qilinadigan mahsulotlar tarkibidagi asosiy komponent sifatidagi iqtisodiy ahamiyatini yaqqol ko‘rsatadi. O‘zbekistonda tamaki mahsulotlari iste’moli sezilarli darajada saqlanib qolmoqda, 2022-yilda kattalar orasida chekish tarqalganligi 12,5% ni tashkil etgan [2]. Nikotinning nafaqat iste’mol sohasidagi, balki tibbiyot va kimyo sanoatidagi o‘rni ham tobora ortib bormoqda. Xususan, nikotin asosidagi yangi birikmalarni sintez qilish va ularning biologik faolligini o‘rganish neyrodegenerativ kasalliklarni davolashda, pestitsidlar ishlab chiqarishda va boshqa turli sohalarda innovatsion yechimlarni taklif qilishi mumkin. Bu esa, nikotin kimyosini chuqur o‘rganish va uning potentsial qo‘llash sohalarini kengaytirishni muhim ilmiy vazifa qilib qo‘yadi. Nikotinning kimyoviy tuzilishi, reaksion qobiliyati va biologik faolligini o‘rganishda hali ham to‘liq yechimini topmagan muammolar mavjud. Ayniqsa, nikotinning stereokimyoviy xususiyatlarini inobatga olgan holda uning hosilalarini maqsadli sintez qilish, shuningdek, turli retseptorlarga ta’sir mexanizmlarini molekulyar darajada tushunish zamonaviy organik kimyoning dolzarb yo‘nalishlaridan biridir. Nikotinning dori vositalari sintezidagi ahamiyati, neyrotransmitter tizimlariga ta’siri va bu ta’sirning selektivligini oshirish bo‘yicha tadqiqotlar hanuzgacha davom etmoqda. Misol uchun, Altsgeymer va Parkinson kasalliklarini davolashda nikotinik atsetilxolin retseptorlari agonistlaridan foydalanish bo‘yicha klinik tadqiqotlar olib borilmoqda, ammo ularning nojo‘ya ta’sirlarini kamaytirish va samaradorligini oshirish bo‘yicha yangi yondashuvlar zarur [3]. Shu bois, nikotinning sintetik imkoniyatlarini kengaytirish, uning hosilalarining biologik faolligini har tomonlama tahlil qilish hamda amaliy qo‘llash sohalarini aniqlash bugungi kundagi muhim ilmiy va amaliy ehtiyoj hisoblanadi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Nikotinning kimyosi va biologiyasi bo‘yicha jahon miq ...