KURS ISHI

KIRISH Sun'iy intellekt va tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) texnologiyalarining rivojlanishi so'nggi yillarda matn tahlili sohasida inqilobiy o'zgarishlarga sabab bo'lmoqda. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 28-avgustdagi "Raqamli iqtisodiyot va elektron hukumatni keng joriy etish chora-tadbirlari to'g'risida"gi PQ-4815-sonli qarori [1] hamda 2020-2023 yillarga mo'ljallangan Raqamli O'zbekiston – 2030 strategiyasi [2] doirasida axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etishga alohida e'tibor qaratilmoqda. O'zbekistonda raqamli xizmatlarning o'sishi yirik hajmdagi matnli ma'lumotlarning paydo bo'lishiga olib keldi, masalan, O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda elektron hukumat portali orqali ko'rsatilgan xizmatlar soni 12 milliondan oshgan [3]. Bu esa ushbu matnli ma'lumotlarni samarali qayta ishlash va tahlil qilish ehtiyojini kuchaytiradi. Global miqyosda esa, MarketsandMarkets tadqiqotiga ko'ra, NLP bozori hajmi 2023-yilda 20.3 milliard AQSH dollarini tashkil etib, 2028-yilga borib yillik o'rtacha 23.5% o'sish bilan 58.3 milliard AQSH dollariga yetishi prognoz qilinmoqda [4]. Bu raqamlar matn tahlili texnologiyalarining nafaqat global, balki O'zbekiston kontekstida ham strategik ahamiyatga ega ekanligini ko'rsatadi. Hozirgi kunda NLP yordamida matn tahlili, ayniqsa ta'lim sohasida, o'qitish metodikasini takomillashtirish, o'quv materiallarini avtomatlashtirilgan tarzda tahlil qilish, talabalar bilimini baholash va o'qituvchilarning ish yukini kamaytirishda juda muhim rol o'ynaydi. Biroq, O'zbekiston ta'lim tizimida matn tahlili texnologiyalarini joriy etishda hali ham bir qator muammolar mavjud. Jumladan, o'zbek tiliga moslashtirilgan korpuslarning cheklanganligi [5], tilning morfologik murakkabligi sababli aniq model yaratish qiyinchiliklari [6], hamda NLP bo'yicha mutaxassislarning yetishmasligi kabi masalalar hal etilmagan holda qolmoqda. Bu bo'shliqlar mavzuning dolzarbligini va ushbu kurs ishi doirasida chuqur tadqiqot o'tkazish zaruratini taqozo etadi. NLP yordamida matn tahlili sohasidagi nazariy va amaliy tadqiqotlar dunyo bo'ylab ko'plab olimlar tomonidan olib borilgan. Christopher Manning va Hinrich Schütze o'zlarining "Foundations of Statistical Natural Language Processing" (1999) kitobida statistik NLPning fundamental prinsiplarini yoritib, matn tahlili uchun asos bo'lgan tushunc ...