KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasining 2024-yil 1-yanvar holatiga ko'ra, davlat byudjeti daromadlari 272,3 trillion so'mga yetgan holda, YaIMga nisbatan 28,1% ni tashkil etdi [1]. Davlat xarajatlari esa 2023-yilda YaIMga nisbatan 31,5% ni tashkil etib, byudjet defitsiti 3,4% ga yetgan [1]. Jahon banki ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda global byudjet defitsiti o'rtacha YaIMning 5,4% ni tashkil etgan bo'lsa, rivojlanayotgan mamlakatlarda bu ko'rsatkich 7% dan oshgan [2]. Xalqaro valyuta jamg'armasi ma'lumotlariga ko'ra, ochiq iqtisodiyot sharoitida soliq siyosatidagi 1% o'zgarish YaIMda o'rtacha 0,5-0,7% ga o'zgarishga olib kelishi mumkin [3]. 2023-yilda O'zbekistonning tashqi savdo aylanmasi 62,6 milliard AQSh dollariga yetib, 2022-yilga nisbatan 16,3% ga o'sgan [4]. Bu raqamlar mamlakat iqtisodiyotining ochiqlik darajasi ortib borayotganini va makroiqtisodiy barqarorlikni ta'minlashda byudjet-soliq siyosatining o'rni tobora muhimlashib borayotganini ko'rsatadi. Mavzu ochiq iqtisodiyot sharoitida byudjet-soliq siyosatining dolzarbligi iqtisodiy o'sish sur'atlarini saqlab qolish, makroiqtisodiy barqarorlikni ta'minlash va investitsion jozibadorlikni oshirish zarurati bilan belgilanadi. Global iqtisodiyotdagi beqarorlik, savdo urushlari, pandemiya va geosiyosiy keskinliklar sharoitida milliy iqtisodiyotlarning tashqi shoklarga chidamliligini oshirish byudjet-soliq siyosati oldida turgan asosiy vazifalardan biridir. O'zbekiston shiddat bilan islohotlar yo'lidan borar ekan, xalqaro savdo va kapital harakati erkinligini oshirmoqda, bu esa davlatning fiskal siyosatini xalqaro standartlarga moslashtirishni va uning samaradorligini oshirishni talab etadi. Jumladan, soliq yuki optimallashtirish, byudjet xarajatlarining shaffofligini ta'minlash, byudjet defitsitini maqbul darajada ushlab turish va davlat qarzini boshqarish kabi masalalar hal etilishi lozim bo'lgan dolzarb muammolar sirasiga kiradi. Ushbu muammolarni ilmiy asosda tahlil qilish va ularga yechim topish mamlakatning barqaror iqtisodiy o'sishini ta'minlash uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Mavzuning o'rganilganlik darajasi bo'yicha jahon ilmiy adabiyotlarida byudjet-soliq siyosatining nazariy va amaliy jihatlariga doir ko'plab tadqiqotlar mavjud. Jon Meynard Keyns [5] o'z ishlarida davlat xarajatlari va soliqlar orqali iqtisodiy faollikni boshqarish kontseptsiyasini ishlab chiqqan bo'lsa, Milton Fridman [6] ...