KURS ISHI

KIRISH Ochiq urug‘lilar (Gymnospermae) Yer yuzidagi o‘simliklar dunyosining qadimgi va muhim komponentlaridan biri bo‘lib, ularning ekologik va iqtisodiy ahamiyati bugungi kunda ham juda yuqori. Jahon o‘rmon xo‘jaligi tashkiloti (FAO) ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda ignabargli o‘rmonlar (asosan ochiq urug‘lilar) umumiy o‘rmon maydonining taxminan 33 foizini tashkil etgan [1]. Bu o‘simliklar iqlim o‘zgarishini yumshatishda, bioxilmaxillikni saqlashda va turli xil sanoat tarmoqlari, xususan, yog‘och, qog‘oz va dorivor mahsulotlar ishlab chiqarishda muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekistonda ham ochiq urug‘lilar, xususan, archa turlari tog‘ ekotizimlarining barqarorligini ta’minlashda va tog‘-o‘rmon melioratsiyasida hal qiluvchi ahamiyatga ega. O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o‘zgarishi vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda archa o‘rmonlari umumiy o‘rmon fondining qariyb 200 ming gektarini, ya’ni taxminan 15% ini tashkil etgan [2]. Ularning populyatsiyalarining pasayishi yoki yashash joylarining buzilishi ekologik muvozanatga, shuningdek, mahalliy aholi turmush tarziga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Mazkur tadqiqot ochiq urug‘lilarning biologik xususiyatlari, evolyutsion nazariyalari va ularning populyatsiyalari holatini o‘rganish orqali ekologik barqarorlikni ta’minlashga qaratilgan dolzarb muammolarni hal qilishga xizmat qiladi. Global miqyosda iqlim o‘zgarishi, antropogen ta’sirlar va yashash joylarining qisqarishi tufayli ochiq urug‘lilarning ko‘plab turlari xavf ostida qolmoqda. Misol uchun, Xalqaro Tabiatni Muhofaza qilish Ittifoqi (IUCN) Qizil ro‘yxatiga kiritilgan ochiq urug‘lilarning taxminan 40% dan ortig‘i yo‘qolib ketish xavfi ostida [3]. O‘zbekistonda esa archa turlarining tabiiy tiklanish darajasi pastligi, ularning kesilishi va yaylovlarning nazoratsiz qo‘llanilishi populyatsiya zichligining kamayishiga olib kelmoqda. Bu esa tog‘ ekotizimlarining eroziyaga moyilligini oshirib, bioxilmaxillikning pasayishiga zamin yaratmoqda. Mavjud ilmiy ishlar ochiq urug‘lilarning umumiy tavsifini bergan bo‘lsa-da, ularning populyatsiya dinamikasi, risk omillari va barqaror boshqaruv strategiyalari bo‘yicha chuqur amaliy tadqiqotlar cheklangan. Ayniqsa, O‘zbekiston sharoitida ochiq urug‘lilar populyatsiyalarining hozirgi holatini baholash, ularning barqarorligini ta’minlash bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab ...