KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasida 2023-yilda sud-huquq sohasidagi jinoyatlar, xususan, odil sudlovga qarshi qaratilgan qilmishlar soni 2022-yilga nisbatan 12% ga o'sganligi kuzatildi [1]. Ushbu davrda korrupsiya bilan bog'liq jinoyatlar, jumladan, mansab vakolatini suiiste'mol qilish holatlari 8% ga oshib, bu holatlar sud xodimlari orasida ham qayd etilgan [2]. Xalqaro miqyosda esa, BMT Narkotiklar va Jinoyatchilik bo'yicha idorasining (UNODC) 2023-yilgi hisobotiga ko'ra, global miqyosda odil sudlovga to'sqinlik qilish bilan bog'liq jinoyatlar har yili o'rtacha 5% ga o'smoqda, bu esa huquq ustuvorligi va jamiyatda ishonchning pasayishiga olib kelmoqda [3]. O'zbekistonda adliya tizimining ochiqligi va shaffofligini oshirish bo'yicha qator islohotlar amalga oshirilgan bo'lsa-da, ayrim hollarda tergov va sud jarayonlarida adolatsizlikka yo'l qo'yilishi, dalillarni soxtalashtirish va boshqa suiiste'molliklar, fuqarolarning odil sudlovga bo'lgan ishonchiga putur yetkazmoqda [4]. Shuningdek, 2022-2023 yillarda Oliy Sudga kelib tushgan shikoyatlarning 15% i tergovda yo'l qo'yilgan protsessual qonunbuzarliklar bilan bog'liq bo'lgan [5]. Ushbu mavzu bugungi kunda o'ta dolzarb ahamiyat kasb etadi, chunki odil sudlovga qarshi jinoyatlar nafaqat shaxslarning huquq va erkinliklarini buzadi, balki davlatning huquqiy asoslariga, demokratik tamoyillariga va investitsion jozibadorligiga ham salbiy ta'sir ko'rsatadi. Jamiyatda huquqiy madaniyatning shakllanishi va qonun ustuvorligining ta'minlanishi bevosita sud tizimining adolatliligi va xolisonaligiga bog'liqdir. Hal etilmagan muammolar orasida, odil sudlovga qarshi jinoyatlarning samarali profilaktikasi, jinoyatchilikning sabablari va sharoitlarini chuqur tahlil qilish, shuningdek, huquqbuzarliklarni aniqlash va ularga nisbatan javobgarlikni kuchaytirish mexanizmlarini takomillashtirish kabi masalalar mavjud. Bu turdagi jinoyatlarning yashirin xarakteri ularni aniqlash va isbotlash jarayonini murakkablashtiradi, bu esa huquqni muhofaza qiluvchi organlar oldiga yangi talablar qo'yadi. Shu bois, ushbu mavzuni har tomonlama o'rganish, uning nazariy va amaliy jihatlarini chuqur tahlil qilish zamon talabidir. Odil sudlovga qarshi jinoyatlar muammosi jahon ilmiy doiralarida keng o'rganilgan. Masalan, Jeremy Bentham (1789) o'z asarlarida jinoyat huquqi tizimining samaradorligi va jazo choralarining adolatliligi masalasini ko'r ...