KURS ISHI

KIRISH Farmatsevtika sanoatida oksazol hosilalariga bo'lgan global talab 2023-yilda 8.5 milliard dollarni tashkil etdi va 2030-yilga kelib bu ko'rsatkich 13.2 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda, yillik o'rtacha o'sish sur'ati 6.5% ni tashkil etadi [1]. O'zbekistonda esa farmatsevtika sanoati so'nggi besh yilda jadal rivojlanib, 2023-yilda ishlab chiqarish hajmi 2018-yilga nisbatan 2.8 barobar oshgan va mahalliy dori vositalari bozordagi ulushi 30% ga yetgan [2]. Biroq, yuqori qo'shilgan qiymatga ega, innovatsion dori vositalarining mahalliy ishlab chiqarilishi cheklangan bo'lib, xususan, oksazol asosidagi murakkab preparatlarning sintezi va sanoat miqyosida joriy etilishi bo'yicha salmoqli yutuqlar yo'q. Ushbu holat, O'zbekistonning farmatsevtika sohasidagi eksport salohiyatini oshirish va aholining sifatli dori vositalariga bo'lgan ehtiyojini qondirish yo'lidagi dolzarb muammolardan biridir. Oksazol hosilalarining dorivor moddalar, qishloq xo'jaligi kimyoviy moddalari va materialshunoslikdagi keng qo'llanishi ularning sintez metodlarini doimiy takomillashtirishni taqozo etadi. Hozirgi kunda mavjud sintez yo'llari ko'pincha murakkab sharoitlar, qimmat reagentlar va ekologik jihatdan zararli chiqindilar bilan bog'liq. Bu esa yangi, samarali, iqtisodiy jihatdan maqbul va ekologik toza sintez usullarini izlashni kun tartibiga qo'yadi. Ayniqsa, O'zbekiston sharoitida xomashyo bazasi va texnologik imkoniyatlarni hisobga olgan holda mahalliy ilm-fan va amaliyotning bu yo'nalishdagi salohiyatini oshirish zarurati yaqqol ko'zga tashlanadi. Oksazollarning sintezi va xossalari bo'yicha global miqyosda ko'plab fundamental tadqiqotlar olib borilgan. Hantzsch (1881) o'zining mashhur piridin sintezini ishlab chiqish bilan birga, shu kabi siklizatsiya reaksiyalarining geterotsiklik kimyodagi ahamiyatini ko'rsatib bergan [5]. Robinson va Gabriel (1909) 2-asidoketonlardan oksazollarni sintez qilish usulini taklif qilib, ushbu jarayonning mexanizmini va reaksiya sharoitlarini chuqur o'rganganlar [6]. Cornforth (1949) oksazol hosilalarining sintezi uchun yangi, qulayroq metodni yaratib, uning farmatsevtik ahamiyatini oshirishga katta hissa qo'shgan [7]. Shu bilan birga, W. Lwowski (1962) nitrenlar kimyosini o'rganishda oksazollarning roli va ularning fotokimyoviy o'zgarishlari bo'yicha fundamental tadqiqotlar olib borgan [8]. So'nggi yillarda, K. C. Nicolaou (2000 ...