KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasining farmatsevtika sanoati 2023-yilda 345 million AQSH dollari qiymatidagi mahsulot ishlab chiqarib, avvalgi yilga nisbatan 28% o'sishni ko'rsatgan [1]. Ushbu o'sishda geterotsiklik birikmalar, jumladan oksazol hosilalariga bo'lgan talabning ortishi muhim rol o'ynaydi. Jahon miqyosida esa, geterotsiklik kimyo bozori hajmi 2022-yilda 79,5 milliard dollarga yetgan va 2028-yilga borib 120 milliard dollardan oshishi prognoz qilinmoqda, bu esa yiliga o'rtacha 7% o'sishni tashkil etadi [2]. Ayniqsa, farmatsevtika va agrokimyo sanoatida oksazolga asoslangan yangi preparatlarni ishlab chiqishga investitsiyalar ortib bormoqda, chunki bu birikmalar viruslarga qarshi, antibakterial, yallig'lanishga qarshi va saratonga qarshi samaradorlikni namoyon etadi [3]. Oksazol hosilalarining noyob kimyoviy xususiyatlari ularning dori vositalari, pestitsidlar va materialshunoslik sohasida keng qo'llanilishini ta'minlaydi, bu esa ushbu birikmalarning sintezi va amaliy tadqiqotlariga bo'lgan global ehtiyojni yanada kuchaytirmoqda. Ushbu davrda oksazol birikmalarining sintez usullarini takomillashtirish va ularning biologik faolligini oshirish juda dolzarbdir, chunki mavjud sintez jarayonlari ko'pincha yuqori energiya sarfi, ekologik zararli erituvchilardan foydalanish va past unumdorlik kabi muammolar bilan bog'liq [4]. Masalan, Hantzsch sintezi kabi an'anaviy usullar ko'pincha ko'p bosqichli jarayonlarni talab qilib, arzon narxda yuqori tozalikdagi mahsulot olishni qiyinlashtiradi. Bundan tashqari, O'zbekistonda farmatsevtika sanoatining rivojlanishi va importga qaramlikni kamaytirish strategiyasi doirasida mahalliy xomashyodan samarali oksazol hosilalarini sintez qilish va ularni amaliyotga tatbiq etish zarurati tobora oshib bormoqda. Yangi va barqaror sintez usullarini izlash, ishlab chiqarish jarayonlarining iqtisodiy samaradorligini oshirish va ekologik izini kamaytirish, shu bilan birga yuqori biologik faollikka ega oksazol hosilalarini yaratish bugungi kimyoviy tadqiqotlarning asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi [5]. Mavzuning o'rganilganlik darajasi bo'yicha olib borilgan tahlillar shuni ko'rsatadiki, oksazol birikmalarining sintezi va xususiyatlari jahon miqyosida ko'plab olimlar tomonidan keng o'rganilgan. Masalan, Arthur Hantzsch (1881) piridin va oksazol halqalarini sintez qilish uchun ko'p komponentli reaksiyani kashf etgan bo'lib, bu ...