KURS ISHI

KIRISH Olma kislotasi (gidroksibutanikislota) nafaqat biologik tizimlarda keng tarqalgan, balki oziq-ovqat, farmatsevtika va kosmetika sanoatida ham muhim o‘rin tutuvchi organik ikki asosli gidroksikislotadir [1]. Jahon olma kislotasi bozori hajmi 2023-yilda taxminan 230 million AQSH dollarini tashkil etdi va 2030-yilgacha yillik o‘rtacha 4.5% o‘sish sur’ati bilan 310 million AQSH dollariga yetishi kutilmoqda [2]. Bu o‘sish asosan oziq-ovqat va ichimliklar sanoatida tabiiy kislotalarga bo‘lgan talabning ortishi, shuningdek, farmatsevtikada faol modda sifatida qo‘llanilishining kengayishi bilan izohlanadi [3]. O‘zbekistonda esa olma kislotasiga bo‘lgan talab asosan import hisobiga qoplanmoqda, mahalliy ishlab chiqarish hajmi hali ham nisbatan past darajada [4]. Masalan, 2022-yilda O‘zbekistonga 2.5 million AQSH dollaridan ortiq qiymatdagi olma kislotasi import qilingan bo‘lsa, mahalliy ishlab chiqarish bu talabning atigi 10-15% ini qopladi [5]. Bu raqamlar mamlakatda ushbu muhim organik kislotaning ishlab chiqarish salohiyatini oshirish zaruratini ko‘rsatadi. Bugungi kunda olma kislotasi ishlab chiqarish texnologiyalarini optimallashtirish va uning qo‘llanilish doirasini kengaytirish global iqtisodiy va ekologik dolzarblikka ega. Ayniqsa, resurslarni tejash, chiqindilarni kamaytirish va energiyadan samarali foydalanish kabi masalalar tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda [6]. O‘zbekiston sharoitida qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlash sanoatining rivojlanishi, jumladan meva-sabzavot qoldiqlaridan olma kislotasini olish orqali qo‘shimcha qiymat yaratish rivojlanish imkoniyatini beradi [7]. Biroq, bu sohada yuqori tannarx, texnologik cheklovlar va xalqaro standartlarga mos mahsulot ishlab chiqarishdagi qiyinchiliklar kabi bir qator muammolar mavjud. Shu sababli, olma kislotasi ishlab chiqarish jarayonlarini har tomonlama tahlil qilish, innovatsion usullarni joriy etish va mahalliy sharoitlarga mos optimallashtirish strategiyalarini ishlab chiqish bugungi kunning dolzarb vazifalaridan hisoblanadi. Olma kislotasining nazariy va amaliy jihatdan o‘rganilishida ko‘plab xalqaro olimlar muhim hissa qo‘shgan. Masalan, J. Smith (1998) olma kislotasini an'anaviy kimyoviy sintez usullarini takomillashtirish bo'yicha tadqiqotlar olib borgan va uning sanoat miqyosida ishlab chiqarish samaradorligini oshirish mexanizmlarini taqdim etgan [8]. M. Tanaka (2005) fermen ...