KURS ISHI

KIRISH Oʻzbekiston Respublikasi Xalq ta'limi vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda mamlakatimizdagi umumta’lim maktablarida 6,5 milliondan ortiq o‘quvchi ta’lim olgan bo‘lib [1], ularning har birining o‘quv jarayonidagi muvaffaqiyati bevosita o‘qituvchi bilan samarali muloqotga bog‘liq. Ta’lim tizimida o‘qituvchining kompetensiyasi nafaqat fan bilimlari bilan, balki o‘quvchilar bilan to‘g‘ri va samarali muloqot qila olish qobiliyati bilan ham belgilanadi. UNICEF (2022) hisobotida qayd etilishicha, o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi ijobiy muloqot o‘quvchilarning akademik ko‘rsatkichlarini o‘rtacha 20-30% ga yaxshilaydi va maktabga bo‘lgan motivatsiyasini oshiradi [2]. Shuningdek, Jahon bankining 2021-yilgi tahlillariga ko‘ra, muloqot ko‘nikmalari yuqori bo‘lgan o‘qituvchilar dars samaradorligini 15% ga oshirib, sinfdagi intizom muammolarini 10% ga kamaytiradi [3]. Bu esa ta’lim jarayonining sifatini oshirishda pedagogik muloqot psixologiyasining strategik ahamiyatini ko‘rsatadi. Bugungi kunda ta’lim jarayonida o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi muloqotga yetarli e’tibor berilmasligi natijasida ko‘plab muammolar yuzaga kelmoqda. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat boshqaruvi akademiyasi tomonidan o‘tkazilgan so‘rovnomalarga ko‘ra, o‘quvchilarning 40% ga yaqini o‘qituvchilari bilan erkin muloqotga kirisha olmasliklarini, 30% esa o‘z muammolarini muhokama qilishdan cho‘chishlarini bildirganlar [5]. Bu holat o‘quvchilarning maktabga moslashuvida qiyinchiliklar tug‘diradi, ularning akademik natijalariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi va ba’zi hollarda o‘zlashtiruvchanlik darajasining pasayishiga olib keladi. Ayniqsa, o‘smirlar orasida stress, depressiya va o‘zini yolg‘iz his qilish holatlarining ortishi ham samarali muloqotning yo‘qligi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin [6]. Bu esa o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasida muloqot psixologiyasini chuqur o‘rganish, mavjud muammolarga yechim topish va pedagogik muloqot samaradorligini oshirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish zaruratini keltirib chiqaradi. Muloqot psixologiyasi sohasidagi tadqiqotlar uzoq tarixga ega bo‘lib, jahon miqyosida ko‘plab olimlar bu yo‘nalishga salmoqli hissa qo‘shgan. Karl Rojers (1950-yillar) o‘zining gumanistik nazariyasi bilan tanilgan bo‘lib, u muloqotda empatiya, shartmasizlik va o‘quvchiga bo‘lgan hurmatni markaziy omillar sifatida belgilagan [8]. Yurgen Ha ...