KURS ISHI

KIRISH 2023-yilgi Jahon ta’lim hisobotiga ko‘ra, bolalarda insoniy fazilatlarni rivojlantirishga qaratilgan dasturlar umumiy o‘quv samaradorligini 15-20% ga oshirgan [1]. O‘zbekistonda esa Xalq ta’limi vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2022-2023 o‘quv yilida maktab o‘quvchilari orasida axloqiy qadriyatlarga oid tushunchalarni shakllantirish bo‘yicha o‘tkazilgan so‘rovnomalarda o‘quvchilarning atigi 65% i [2] insoniy fazilatlar muhimligini to‘liq anglashini bildirgan. Bu ko‘rsatkich rivojlangan mamlakatlardagi 80-85% lik [3] natijalardan sezilarli darajada past bo‘lib, o‘zbek tilini o‘qitish orqali yosh avlodda insoniy fazilatlarni shakllantirish masalasiga alohida e’tibor qaratish zarurligini ko‘rsatadi. Ushbu tadqiqot 6-sinf o‘zbek tili darsliklari misolida mazkur muammoni chuqur o‘rganishga qaratilgan. Bugungi globallashuv va axborot texnologiyalari rivojlangan davrda yosh avlodning ma’naviy-axloqiy qadriyatlari shakllanishi murakkab jarayon bo‘lib, bu borada ta’lim tizimi, xususan, ona tili darsliklari muhim rol o‘ynaydi. Ammo hozirgi kunda maktab darsliklarida insoniy fazilatlarni shakllantirishga doir materiallarning mazmuniy va metodik jihatdan yetarli emasligi, ularni o‘quvchilar yoshiga mos ravishda integratsiya qilish bo‘yicha tizimli yondashuvlarning kamligi dolzarb muammolardan biridir. Bu esa kelajakda jamiyatda ma’naviy-axloqiy qadriyatlar inqiroziga olib kelishi mumkin bo‘lgan xavflarni oshiradi va ta’lim jarayonida faqat bilimlarni berish bilan cheklanib qolmasdan, balki shaxsning umuminsoniy qadriyatlar ruhida kamol topishini ta’minlash zaruriyatini keltirib chiqaradi. Insoniy fazilatlarni shakllantirish masalasi jahon miqyosida ko‘plab olimlar tomonidan tadqiq etilgan. Masalan, amerikalik psixolog va pedagog Lourens Kolberg (Lawrence Kohlberg) o‘zining “Axloqiy rivojlanish nazariyasi” (1969) asarida shaxsning axloqiy ongining bosqichma-bosqich rivojlanishini tahlil qilib, ta’lim jarayonida axloqiy dilemmalarni qo‘llash orqali insoniy fazilatlarni shakllantirish mumkinligini ko‘rsatdi [4]. Britaniyalik faylasuf va pedagog Richard S. Peters “Axloqiy ta’lim tushunchasi” (1966) asarida axloqiy fazilatlarning intellektual asoslarini o‘rganib, ularni mantiqiy fikrlash va tushunchalar orqali rivojlantirish muhimligini ta’kidladi [5]. Kanadalik psixolog Albert Bandura esa “Ijtimoiy o‘rganish nazariyasi” (1977) da ijtimoiy modellash va kuzatish orqa ...