KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida jinoyat qonunchiligi sohasidagi islohotlar izchil davom ettirilib, 2023-yilda jinoyat ishlari bo‘yicha sudlar tomonidan chiqarilgan ayblov hukmlarida aybning shakllarini aniq kvalifikatsiya qilishga oid ishlar hajmi 78% ga yetdi [1]. Biroq, amaliyotda aybning turli shakllarini (qasd, ehtiyotsizlik) farqlashda hali ham jiddiy muammolar mavjud bo‘lib, bu jinoyatning subyektiv tomonini aniqlashda xatoliklarga olib kelmoqda. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudining 2022-yilgi statistik ma’lumotlariga ko‘ra, jinoyat huquqida aybning shakllarini noto‘g‘ri aniqlash bilan bog‘liq apellyatsiya va kassatsiya shikoyatlari soni umumiy shikoyatlarning 15% ini tashkil etgan [2]. Bu holat jinoyatchining harakati (harakatsizligi) va uning ijtimoiy xavfli oqibatlariga nisbatan ruhiy munosabatini to‘g‘ri baholash, jinoyatni to‘g‘ri kvalifikatsiya qilish va adolatli jazo tayinlash jarayonlariga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Bu esa O‘zbekiston jinoyat huquqida ayb va uning shakllarini chuqur nazariy va amaliy tahlil qilish zaruriyatini yanada oshiradi. Bugungi kunda O‘zbekistonda jinoyat huquqida ayb va uning shakllarini aniqlash masalasi dolzarbligini saqlab qolmoqda, chunki jinoyat huquqining muhim elementlaridan biri hisoblanadi. Aybning to‘g‘ri aniqlanmasligi, bir tomondan, aybsiz shaxsni javobgarlikka tortishga yoki mavjud ayb shaklini kamaytirish orqali jinoyatchiga yengilroq jazo tayinlashga olib kelishi mumkin. Ikkinchi tomondan, bu sud amaliyotida huquqni qo‘llashda xatoliklarni keltirib chiqarib, qonun ustuvorligi va adolat tamoyillariga putur yetkazadi. Masalan, 2023-yil davomida O‘zbekistonda sodir etilgan jinoyatlarning 62%i qasddan sodir etilgan bo‘lsa, ehtiyotsizlik oqibatidagi jinoyatlar 38% ni tashkil etgan, biroq ularning farqlari amaliyotda tez-tez chalkashtirilib yuboriladi [3]. Shu sababli, ayb shakllarini to‘g‘ri aniqlashning nazariy asoslarini mustahkamlash, xalqaro tajribani o‘rganish va O‘zbekiston amaliyotini takomillashtirish bo‘yicha aniq tavsiyalar ishlab chiqish zarur. Bu jinoyat huquqida adolatni ta’minlash va qonuniylikni mustahkamlash uchun muhim ahamiyatga ega. Jinoyat huquqida ayb tushunchasi va uning shakllari xalqaro miqyosda ko‘plab taniqli olimlar tomonidan chuqur o‘rganilgan. Nemis huquqshunosi Hans Welzel (1950) o‘zining “Finalistik jinoyat huquqi nazariyasi”da aybni harakatning oxirgi maqsadi bi ...