KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasida so'nggi yillarda adliya tizimini liberallashtirish va inson huquqlarini ta'minlashga qaratilgan keng ko'lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. O'zbekiston Respublikasi Oliy sudi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda sudlangan shaxslarning soni 50 000 dan oshgan bo'lib [1], ularning ma'lum bir qismi jamiyatga reintegratsiya qilishda sudlanganlik holati bilan bog'liq huquqiy cheklovlarga duch kelmoqda. Xususan, O'zbekistonda 2023-yilda jazo muddatini o'tab chiqqan fuqarolarning 12% ga yaqini ishga joylashishda, 8% i esa ma'lum sohalarda faoliyat yuritishda qiyinchiliklarga uchragan [2]. Jinoyat huquqi sohasidagi ushbu statistik ko'rsatkichlar, sudlanganlik holatini tugatish va olib tashlash institutining nazariy asoslarini chuqur o'rganish, uning amaliy ahamiyatini oshirish hamda mavjud muammolarni hal etish zaruratini yaqqol ko'rsatmoqda. Bu jarayon sudlangan shaxslarning jamiyatga muvaffaqiyatli reintegratsiya qilinishi, ularning ijtimoiy-iqtisodiy faolligini oshirish va huquqiy adolat tamoyillarini mustahkamlash uchun muhim ahamiyatga ega. Hozirgi kunda o'zbekiston qonunchiligida sudlanganlik holatini tugatish va olib tashlash mexanizmlari mavjud bo'lsa-da, ularning samaradorligi, amaliyotdagi qo'llanilishi hamda jamiyatga ta'siri bo'yicha qator hal etilmagan masalalar mavjud. Masalan, sudlanganlik holatining shaxsning fuqarolik huquqlariga ta'siri, uning mehnat faoliyatidagi cheklovlari va psixologik stigmatizatsiya kabi omillar fuqarolarning to'laqonli hayot kechirishiga to'sqinlik qiladi. Jinoyat kodeksida nazarda tutilgan muddatlarning o'tishi bilan avtomatik tugatish mexanizmi ko'p hollarda yetarli bo'lmay, muddatidan ilgari olib tashlash tartibi esa byurokratik jarayonlar va huquqiy tushunmovchiliklar tufayli qiyinchiliklar tug'diradi. Shu bois, ushbu mavzu nafaqat akademik, balki ijtimoiy-huquqiy nuqtai nazardan ham o'ta dolzarb bo'lib, sudlangan shaxslarning jamiyatga qaytishini osonlashtirish, retsepsizmni kamaytirish va inson huquqlarini ta'minlashda muhim rol o'ynaydi. Sudlanganlik instituti va uning huquqiy oqibatlarini o'rganish bo'yicha xorijiy ilmiy doiralarda keng ko'lamli tadqiqotlar olib borilgan. Jumladan, J. Reintegratsiya (2015) o'z ishlarida sudlanganlikning ijtimoiy-psixologik jihatlarini tahlil qilib, uning shaxsning jamiyatdagi o'rniga ta'sirini ko'rsatgan [5]. P. Robinson (2018) jinoyat huquqidagi jaz ...