KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida jinoyat qonunchiligi doirasida javobgarlikka tortish muddatlari institutining ahamiyati tobora ortib bormoqda, chunki u adolat, huquqiy ishonchlilik va samaradorlik tamoyillarining o‘zaro muvozanatini ta’minlaydi. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda sudlar tomonidan ko‘rib chiqilgan jami jinoyat ishlarining taxminan 12%ida [1] javobgarlikka tortish muddatlari masalasi ko‘rib chiqilgan bo‘lib, bu mazkur institutning amaliy ahamiyatidan dalolat beradi. Jinoyat ishlari bo‘yicha sudlanganlar soni 2022-yilda 58 600 nafarni tashkil etgan bo‘lsa [2], 2023-yilda bu ko‘rsatkich 57 200 nafarga [3] kamaygan, shu jumladan jinoyat huquqiy javobgarlikka tortish muddatlari o‘tgani sababli ham ayrim shaxslarga nisbatan jinoiy ta’qib tugatilgan holatlar mavjud. Bu, jinoyat qonunchiligining izchilligi va javobgarlikning individualizatsiyasi masalalarini yanada chuqur o‘rganish zaruratini keltirib chiqaradi. Shuningdek, 2023-yilda O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi tomonidan 262 ta jinoyat ishi bo‘yicha javobgarlikka tortish muddatlari o‘tganligi sababli ta’qib tugatilgan [4], bu esa ushbu institutning amaliy qo‘llanilishida yuzaga kelayotgan muammolar va takomillashtirish zaruriyatini ko‘rsatadi. Mazkur tadqiqot mavzusi hozirgi kunda bir qator hal etilmagan muammolar tufayli juda dolzarbdir. Javobgarlikka tortish muddatlari institutining noto‘g‘ri yoki noaniq qo‘llanilishi, jinoyat sodir etgan shaxslarning javobgarlikdan qochishiga yoki, aksincha, adolatsiz ravishda ta’qib qilinishiga olib kelishi mumkin. Ayrim jinoyat turlari, masalan, kibertijorat jinoyatlari va korrupsiya kabi murakkab va yashirin tusdagi jinoyatlar bo‘yicha muddatlarni hisoblashda qiyinchiliklar yuzaga keladi, chunki bu jinoyatlarning aniqlanishi uzoq vaqt talab qilishi mumkin. Masalan, O‘zbekistonda 2023-yilda aniqlangan korrupsiya jinoyatlari soni 2022-yilga nisbatan 15% ga oshgan [5], bu esa bunday jinoyatlarga nisbatan javobgarlikka tortish muddatlarining samaradorligini qayta ko‘rib chiqish zaruratini keltirib chiqaradi. Qonunchilikdagi ayrim bo‘shliqlar va sud amaliyotidagi turlicha yondashuvlar ham ushbu sohada huquqiy ishonchlilikning pasayishiga olib keladi. Jumladan, "Omnibus modda" tushunchasining keng tarqalganligi va ba’zi holatlarda jinoyatlarning yashirin xususiyati muddatlarni to‘g‘ri hisoblashni murakkablashtirad ...