KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksiga kiritilgan so‘nggi o‘zgartirishlar, xususan, jinoyat huquqida javobgarlikka tortish muddatlari bilan bog‘liq normalarning takomillashtirilishi, jamiyatda huquqiy tartibni mustahkamlash va inson huquqlarini himoya qilish borasidagi davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2024-yil 12-fevraldagi PF-27-sonli Farmonida belgilangan sud-huquq sohasidagi islohotlar doirasida jinoiy javobgarlikka tortish muddatlarini aniqlashtirish va uning amaliy ijrosini optimallashtirish masalasi dolzarb hisoblanadi [1]. Xususan, 2023-yilda qayd etilgan jami jinoyatlar soni 87 453 ta bo‘lib, ulardan 42% holatda tergovga qadar tekshiruv va tergov jarayonlari belgilangan muddatlarda yakunlanmagan [2]. Bu ko‘rsatkich huquqni qo‘llovchi organlar faoliyatida samaradorlikni oshirish, shu jumladan, javobgarlikka tortish muddatlari institutini yanada takomillashtirish zaruratini ko‘rsatadi. Muddatning o‘tishi munosabati bilan jinoyat ishi tugatilgan holatlar umumiy jinoyatlarning 7.8% ini tashkil etgani, qator hollarda shaxslarning uzoq muddat davomida noaniq huquqiy holatda qolishiga sabab bo‘layotgani ham muhim statistik ko‘rsatkichdir [3]. Shu nuqtai nazardan, O‘zbekiston Jinoyat kodeksining 64-moddasida nazarda tutilgan javobgarlikka tortish muddatlari va ularni qo‘llash amaliyotini har tomonlama tahlil qilish hamda takomillashtirish bugungi kunda nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadi. Ushbu mavzuning dolzarbligi nafaqat jinoiy adliya tizimining samaradorligini oshirish, balki fuqarolarning adolatli sud muhokamasiga bo‘lgan huquqini ta’minlash bilan ham chambarchas bog‘liqdir. Javobgarlikka tortish muddatlari inson huquqlarining asosiy prinsiplaridan biri bo‘lgan "huquqiy aniqlik" tamoyilini o‘zida mujassam etadi, chunki har bir shaxs o‘zining jinoiy javobgarligi bo‘yicha aniq muddatga ega bo‘lishi va bu muddat o‘tganidan keyin jinoiy ta’qibdan ozod bo‘lishi lozim [4]. Amaliyotda muddatlarni to‘g‘ri qo‘llash, ularni to‘xtatish yoki uzaytirish bilan bog‘liq nizoli vaziyatlar tez-tez uchrab turadi. Masalan, 2022-yilda Oliy Sud tomonidan jinoyat ishlari bo‘yicha apellyatsiya instansiyasida ko‘rib chiqilgan ishlarining 14% ida javobgarlikka tortish muddatlarini hisoblashda xatoliklarga yo‘l qo‘yilganligi aniqlangan [5]. Bu holat javobgarlikka tortish muddatlari bo‘y ...