KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida jinoyatchilik dinamikasi so‘nggi yillarda sezilarli o‘zgarishlarga duch kelmoqda. Rasmiy statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 2023-yilda jinoyat ishlari soni 2022-yilga nisbatan 15% ga kamaygan bo‘lsada, kibercinoyatlar 28% ga oshgan [1]. Xususan, O‘zbekiston Bosh prokuraturasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda korrupsiya bilan bog‘liq jinoyatlar soni 1500 dan ortiq bo‘lib, ularning iqtisodiyotga yetkazgan zarari 1 trln so‘mdan oshadi [2]. Bu ko‘rsatkichlar jinoyat huquqi sohasidagi umumiy tamoyillarni chuqur tahlil qilish va ularning samaradorligini oshirish zaruriyatini yaqqol ko‘rsatadi. Jinoyat huquqining asosiy prinsiplari, xususan, qonuniylik, adolat, insonparvarlik va aybsizlik prezumpsiyasi kabi tamoyillar jinoyat-huquqiy siyosatning asosini tashkil etadi va ularning amaliyotda to‘g‘ri qo‘llanilishi huquqiy davlat qurilishining muhim shartidir. Bugungi kunda jinoyat huquqi tamoyillarini chuqur o‘rganish va amaliyotga tatbiq etish dolzarb ahamiyat kasb etadi, chunki bu sohada bir qator hal etilmagan muammolar mavjud. Xususan, jazoni individualizatsiya qilishda adolat tamoyilini to‘laqonli ta’minlash, aybsizlik prezumpsiyasining amalda to‘laqonli ishlashi, insonparvarlik tamoyilini jazoni ijro etish jarayonida samarali qo‘llash hamda jinoyat qonunlarining doimiy ravishda takomillashtirilishi va xalqaro standartlarga moslashtirilishi masalalari haligacha to‘liq yechimini topmagan. Bu muammolar nafaqat huquqiy tizimga bo‘lgan ishonchga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, balki jamiyatda adolat tuyg‘usining buzilishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli, mazkur tamoyillarni zamonaviy chaqiriqlar va xalqaro tajriba asosida qayta ko‘rib chiqish, ularning samaradorligini oshirish mexanizmlarini ishlab chiqish ushbu tadqiqotning asosiy zaruriyatini tashkil etadi. Jinoyat huquqi tamoyillari borasidagi ilmiy tadqiqotlar jahon miqyosida uzoq yillardan buyon olib boriladi. Xususan, Jeremy Bentham (1789) "Jazolar va mukofotlar haqida" asarida utilitarizm tamoyilini ilgari surib, jazoning maqsadini jinoyatchilikni oldini olish va jamiyatga foyda keltirishda ko‘rgan [3]. Cesare Beccaria (1764) "Jinoyatlar va jazolar haqida" kitobida qonuniylik, adolat va insonparvarlik tamoyillariga asos solgan holda, jazoni mutanosiblik va tezlik tamoyillari bilan uyg‘unlashtirish zarurligini ta’kidlagan [4]. Immanuel Kant (1788) esa "Amaliy aql tanqidi" asarida j ...