KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda O‘zbekistonda jinoyatchilik darajasi 100 ming aholi joniga 243,7 ni tashkil etdi, bu oldingi yilga nisbatan 15% ga o'sishni ko'rsatmoqda [1]. Jumladan, og‘ir va o‘ta og‘ir jinoyatlar salmog‘i umumiy jinoyatlarning qariyb 35% ini tashkil etib, jamiyat xavfsizligi va barqarorligiga jiddiy tahdid solmoqda [2]. Shuningdek, retsidiv jinoyatchilik darajasi so‘nggi besh yilda o‘rtacha 18% ni tashkil etib, jazo tizimining samaradorligini qayta ko‘rib chiqish zaruratini keltirib chiqarmoqda [3]. Bu raqamlar jinoyat huquqida jazo tizimi va turlarini yanada takomillashtirish, uning preventiv va korrektatsion funksiyalarini kuchaytirish dolzarb vazifa ekanligini ko'rsatadi. Jazoni liberallashtirish va individualizatsiya tamoyillarini chuqur o'rganish hamda muqobil jazo turlarini kengaytirish bo'yicha tadqiqotlar o‘tkazish zarur. Mazkur mavzu, O‘zbekiston Respublikasida jinoyat qonunchiligi va huquqni qo‘llash amaliyotini liberallashtirish, insonparvarlashtirish va samaradorligini oshirish bo‘yicha amalga oshirilayotgan islohotlar doirasida alohida ahamiyat kasb etadi. Davlatimizning asosiy strategik maqsadlaridan biri fuqarolarning huquq va erkinliklarini ta'minlash, shu jumladan, adolatli jazo siyosatini shakllantirish hisoblanadi. Bugungi kunda mavjud jazo tizimi har doim ham jinoyatning xususiyatlari, aybdorning shaxsi va ijtimoiy xavflilik darajasiga mos kelmayapti, bu esa ba'zan jazoni o‘tashdan keyingi retsidiv jinoyatchilikka yoki jamiyatga integratsiyalashuvda qiyinchiliklarga olib kelmoqda. Xususan, jazoni individualizatsiya qilish, muqobil jazo turlarini keng qo‘llash mexanizmlarini takomillashtirish, shuningdek, jazoni ijro etishda gumanizatsiya tamoyillariga to‘liq rioya qilish masalalari hal etilmagan muammo bo‘lib qolmoqda. Shu sababli, jazo tizimini optimallashtirish bo‘yicha risk tahlili va iqtisodiy asoslashni o‘tkazish, preventiv va postpenitentsiar reabilitatsiya choralarini kuchaytirish bu tadqiqotning asosiy zaruratini belgilaydi. Jahon ilmiy adabiyotida jazo tizimi va uning samaradorligi bo‘yicha ko‘plab fundamental tadqiqotlar olib borilgan. Jeremi Bentam (Jeremy Bentham, 1789) o‘zining "Axloq va qonunchilik asoslari" asarida jazoning utilitar nazariyasini ishlab chiqib, uning asosiy maqsadi jinoyatlarning oldini olish va maksimal darajada umumiy farovonlikni ta’minlash ekanligini ta’kidlagan [5]. Sezar Bekkariya (Cesare Becca ...