KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasining 2023-yil yakunlari bo'yicha to'lov balansi saldosining 7,4 milliard AQSH dollariga yetgani, joriy operatsiyalar hisobi defitsitining esa YaIMning 7,4% ini tashkil etgani, mamlakat iqtisodiyotining tashqi sektori barqarorligini ta'minlashda to'lov balansi tahlilining o'ta muhim ahamiyat kasb etishini yaqqol ko'rsatadi [1]. Xususan, 2022-yilda tovarlar va xizmatlar eksporti hajmi 19,3 milliard AQSH dollarini tashkil etgan bo'lsa, import hajmi 33,3 milliard AQSH dollariga yetib, tashqi savdo defitsiti 14 milliard AQSH dollarini tashkil etgan [2]. Bu raqamlar mamlakatning eksport salohiyatini oshirish, importga qaramlikni kamaytirish va valyuta siyosatini samarali boshqarish zarurligini taqozo etadi. O'zbekistonning jahon iqtisodiyotiga integratsiyalashuvi jarayonida to'lov balansining barqarorligi nafaqat mamlakatning xalqaro moliyaviy barqarorligini, balki makroiqtisodiy muvozanatni ham belgilovchi asosiy omillardan biridir. Bugungi kunda jahon iqtisodiyotida kuzatilayotgan geosiyosiy keskinliklar, global savdo urushlari va pandemiyaning iqtisodiy oqibatlari kabi omillar to'lov balansining holatiga sezilarli ta'sir ko'rsatmoqda. O'zbekiston uchun xorijiy investitsiyalarni jalb qilish, tashqi qarzni samarali boshqarish va valyuta zaxiralarini maqbul darajada saqlash masalalari to'lov balansining optimallashtirilishi bilan bevosita bog'liqdir. Mamlakatning energetika mustaqilligini ta'minlash, yuqori qo'shilgan qiymatga ega mahsulotlar ishlab chiqarishni ko'paytirish va sanoatni modernizatsiya qilish kabi strategik vazifalar ham to'lov balansi tarkibini yaxshilashga qaratilgan choralarni talab etadi. Shu sababli, to'lov balansining chuqur makroiqtisodiy tahlili, uning tarkibiy qismlarini har tomonlama o'rganish va kelajakdagi tendensiyalarni prognoz qilish ushbu kurs ishi mavzusining dolzarbligini yanada oshiradi. To'lov balansi nazariyasi va amaliyoti jahon iqtisodiyotshunosligida keng o'rganilgan masalalardan biridir. Shu jumladan, Nobel mukofoti sovrindori Robert Mundell "pul va fiskal siyosatning optimal aralashmasi" nazariyasini ishlab chiqib, to'lov balansining tashqi muvozanatini valyuta kursi va foiz stavkasi orqali boshqarish mexanizmlarini tahlil qilgan [3]. Jacques Polak (1957) o'zining "Monetar yondashuv" nazariyasida to'lov balansi holatini ichki pul massasi va kredit siyosati bilan bevosita bog'lagan holda, va ...