KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida 2023-yilda davlat byudjeti daromadlari 375,5 trillion so‘mni tashkil etib, yalpi ichki mahsulotga (YaIM) nisbatan 33,5% ni tashkil etdi [1]. Bu ko‘rsatkich rivojlanayotgan davlatlar uchun o‘rtacha qiymatlarga yaqin bo‘lsa-da, byudjet-soliq siyosatining iqtisodiy o‘sishga ta’sirini optimallashtirish zaruriyati dolzarbligicha qolmoqda. Xususan, 2024-yilning birinchi choragida soliq tushumlari 73,4 trillion so‘mga yetib, o‘tgan yilning shu davriga nisbatan 15% ga o‘sgan bo‘lsa-da [2], bu o‘sishning sifatini, ya’ni tadbirkorlik faoliyatini rag‘batlantirish va investitsion jozibadorlikni oshirishga qaratilganligini tahlil qilish muhim ahamiyat kasb etadi. So‘nggi yillarda byudjet-soliq siyosati sohasida amalga oshirilgan islohotlar, jumladan soliq stavkalarining optimallashtirilishi va soliq ma’muriyatchiligining raqamlashtirilishi mamlakat iqtisodiyotini diversifikatsiya qilish va uning barqaror rivojlanishini ta’minlashda asosiy rol o‘ynaydi [3]. Ushbu islohotlar orqali davlatning iqtisodiy faoliyatga aralashuvi optimallashtirilib, xususiy sektorni rivojlantirish uchun qulay sharoitlar yaratishga intilmoqda. Mavjud byudjet-soliq siyosatining o‘zgaruvchan global va mintaqaviy iqtisodiy sharoitlarga moslashishi, shuningdek, davlatning ijtimoiy majburiyatlarini bajarishi uchun yetarli moliyaviy resurslarni shakllantirishi hozirgi kunda hal etilmagan muammolar sirasiga kiradi. O‘zbekistonda soliq yukini kamaytirishga qaratilgan sa’y-harakatlarga qaramay, biznes uchun soliq majburiyatlari hali ham yuqoriligi va norasmiy sektor ulushi yuqoriligi iqtisodiy o‘sishga to‘siq bo‘lmoqda [4]. Masalan, YaIMdagi norasmiy sektor ulushi 2023-yilda 28% atrofida ekanligi taxmin qilinmoqda, bu esa byudjet daromadlarini oshirish va soliq bazasini kengaytirish imkoniyatlarini cheklaydi [5]. Shuningdek, byudjet xarajatlarining samaradorligi va shaffofligini oshirish, davlat xaridlarida korrupsiyani kamaytirish va iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirish orqali soliq tushumlarini ko‘paytirish zaruriyati ham mavjud [6]. Byudjet-soliq siyosati islohotlarining ta’sirini chuqur tahlil qilish, ularning iqtisodiy o‘sishga real hissasini baholash va kelgusi takomillashtirish yo‘nalishlarini aniqlash ushbu kurs ishining dolzarbligini yanada oshiradi. Byudjet-soliq siyosatining nazariy asoslari va amaliyotini o‘rganishga bag‘ishlangan ilmiy ishlar jaho ...